9. Kinh Chánh Kiến

89. Tôi nghe như vầy: Một thời, Thế Tôn trú tại Sāvatthī, trong vườn Jetavana của ông Anāthapiṇḍika. Bấy giờ, Tôn giả Sāriputta gọi các Tỳ-kheo: 'Này chư hiền Tỳ-kheo.' Các Tỳ-kheo ấy vâng đáp Tôn giả Sāriputta: 'Thưa hiền giả.' Tôn giả Sāriputta nói như sau:

“‘Chánh kiến, chánh kiến’, thưa chư hiền, được nói đến như vậy. Thưa chư hiền, cho đến mức độ nào một vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến ngay thẳng, có niềm tin tuyệt đối vào Chánh pháp, và đã đạt đến Chánh pháp này?”

“Thưa hiền giả, chúng con từ xa đến đây, đến trước Tôn giả Sāriputta để tìm hiểu ý nghĩa của lời dạy này. Lành thay, mong rằng chính Tôn giả Sāriputta hãy giải thích ý nghĩa của lời dạy này. Sau khi nghe từ Tôn giả Sāriputta, các Tỳ-kheo sẽ ghi nhớ.” “Vậy thì, chư hiền, hãy lắng nghe và khéo tác ý, tôi sẽ nói.” “Vâng, thưa hiền giả.” Các Tỳ-kheo ấy vâng đáp Tôn giả Sāriputta. Tôn giả Sāriputta nói như sau:

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri về bất thiện, tuệ tri về căn bản của bất thiện, tuệ tri về thiện, và tuệ tri về căn bản của thiện – chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến ngay thẳng, có niềm tin tuyệt đối vào Chánh pháp, và đã đạt đến Chánh pháp này. Và này chư hiền, thế nào là bất thiện, thế nào là căn bản của bất thiện, thế nào là thiện, thế nào là căn bản của thiện? Sát sanh, này chư hiền, là bất thiện; lấy của không cho là bất thiện; tà hạnh trong các dục là bất thiện; nói dối là bất thiện; nói hai lưỡi là bất thiện; nói lời độc ác là bất thiện; nói lời phù phiếm là bất thiện; tham lam là bất thiện; sân hận là bất thiện; tà kiến là bất thiện. Này chư hiền, đây được gọi là bất thiện. Và này chư hiền, thế nào là căn bản của bất thiện? Tham là căn bản của bất thiện, sân là căn bản của bất thiện, si là căn bản của bất thiện. Này chư hiền, đây được gọi là căn bản của bất thiện.

“Và này chư hiền, thế nào là thiện? Từ bỏ sát sanh là thiện; từ bỏ lấy của không cho là thiện; từ bỏ tà hạnh trong các dục là thiện; từ bỏ nói dối là thiện; từ bỏ nói hai lưỡi là thiện; từ bỏ nói lời độc ác là thiện; từ bỏ nói lời phù phiếm là thiện; không tham lam là thiện; không sân hận là thiện; chánh kiến là thiện. Này chư hiền, đây được gọi là thiện. Và này chư hiền, thế nào là căn bản của thiện? Vô tham là căn bản của thiện, vô sân là căn bản của thiện, vô si là căn bản của thiện. Này chư hiền, đây được gọi là căn bản của thiện.

“Này chư hiền, khi vị Thánh đệ tử tuệ tri về bất thiện như vậy, tuệ tri về căn bản của bất thiện như vậy, tuệ tri về thiện như vậy, tuệ tri về căn bản của thiện như vậy, vị ấy đoạn trừ hoàn toàn tham tùy miên, loại bỏ sân tùy miên, nhổ sạch kiến mạn tùy miên 'tôi là', đoạn trừ vô minh, làm cho minh sanh khởi, trở thành người chấm dứt khổ đau ngay trong hiện tại. Chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến ngay thẳng, có niềm tin tuyệt đối vào Chánh pháp, và đã đạt đến Chánh pháp này.”

90. “Lành thay, thưa hiền giả.” Các Tỳ-kheo ấy hoan hỷ, tín thọ lời dạy của Tôn giả Sāriputta, rồi hỏi thêm một câu hỏi nữa: “Thưa hiền giả, có thể có một pháp môn nào khác, mà theo đó vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến ngay thẳng, có niềm tin tuyệt đối vào Chánh pháp, và đã đạt đến Chánh pháp này không?”

“Có thể có, chư hiền. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri về vật thực, tuệ tri về sự tập khởi của vật thực, tuệ tri về sự đoạn diệt của vật thực, và tuệ tri về con đường đưa đến sự đoạn diệt của vật thực – chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến ngay thẳng, có niềm tin tuyệt đối vào Chánh pháp, và đã đạt đến Chánh pháp này. Và này chư hiền, thế nào là vật thực, thế nào là sự tập khởi của vật thực, thế nào là sự đoạn diệt của vật thực, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của vật thực? Này chư hiền, có bốn loại vật thực này để duy trì các chúng sanh đã hiện hữu hoặc để hỗ trợ các chúng sanh đang tìm chỗ tái sanh. Thế nào là bốn? Đoàn thực, thô hay tế; thứ hai là xúc thực; thứ ba là tư niệm thực; thứ tư là thức thực. Do ái tập khởi nên vật thực tập khởi; do ái đoạn diệt nên vật thực đoạn diệt. Con đường đưa đến sự đoạn diệt của vật thực chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

“Này chư hiền, khi vị Thánh đệ tử tuệ tri về vật thực như vậy, tuệ tri về sự tập khởi của vật thực như vậy, tuệ tri về sự đoạn diệt của vật thực như vậy, tuệ tri về con đường đưa đến sự đoạn diệt của vật thực như vậy, vị ấy đoạn trừ hoàn toàn tham tùy miên, loại bỏ sân tùy miên, nhổ sạch kiến mạn tùy miên 'tôi là', đoạn trừ vô minh, làm cho minh sanh khởi, trở thành người chấm dứt khổ đau ngay trong hiện tại. Chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến ngay thẳng, có niềm tin tuyệt đối vào Chánh pháp, và đã đạt đến Chánh pháp này.”

91. “Thưa hiền giả, lành thay.” Các vị tỳ khưu ấy sau khi hoan hỷ, tán thán lời dạy của tôn giả Sāriputta, đã hỏi tôn giả Sāriputta câu hỏi thêm nữa: “Thưa hiền giả, có thể có phương pháp nào khác mà nhờ đó vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được ngay thẳng, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, và đã đi đến Chánh Pháp này không?”

“Thưa các hiền giả, có thể có. Này các hiền giả, khi nào vị Thánh đệ tử liễu tri về khổ, liễu tri về khổ tập, liễu tri về khổ diệt, và liễu tri về con đường đưa đến khổ diệt – này các hiền giả, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử cũng có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được ngay thẳng, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, và đã đi đến Chánh Pháp này. Và này các hiền giả, thế nào là khổ, thế nào là khổ tập, thế nào là khổ diệt, thế nào là con đường đưa đến khổ diệt? Sanh là khổ, già là khổ, chết là khổ; sầu, bi, khổ, ưu, não cũng là khổ; gặp gỡ điều không ưa thích cũng là khổ; xa lìa điều ưa thích cũng là khổ; mong cầu mà không được cũng là khổ; tóm lại, năm thủ uẩn là khổ. Này các hiền giả, đây được gọi là khổ. Và này các hiền giả, thế nào là khổ tập? Chính là ái này, đưa đến tái sanh, cùng đi với hỷ và tham, tìm cầu hỷ lạc chỗ này chỗ kia, tức là: dục ái, hữu ái, phi hữu ái. Này các hiền giả, đây được gọi là khổ tập. Và này các hiền giả, thế nào là khổ diệt? Chính là sự ly tham và đoạn diệt không còn dư tàn của ái ấy, sự từ bỏ, sự xả ly, sự giải thoát, sự không chấp thủ. Này các hiền giả, đây được gọi là khổ diệt. Và này các hiền giả, thế nào là con đường đưa đến khổ diệt? Chính là Bát Chánh Đạo này, tức là: chánh kiến... cho đến... chánh định. Này các hiền giả, đây được gọi là con đường đưa đến khổ diệt.”

“Này các hiền giả, khi nào vị Thánh đệ tử liễu tri về khổ như vậy, liễu tri về khổ tập như vậy, liễu tri về khổ diệt như vậy, liễu tri về con đường đưa đến khổ diệt như vậy, vị ấy sau khi đã đoạn trừ hoàn toàn tham tùy miên, đã loại bỏ sân tùy miên, đã nhổ lên tận gốc rễ ngã kiến và ngã mạn tùy miên 'tôi là', sau khi đã đoạn trừ vô minh, đã làm cho minh sanh khởi, vị ấy trở thành người chấm dứt khổ đau ngay trong hiện tại. Này các hiền giả, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử cũng có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được ngay thẳng, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, và đã đi đến Chánh Pháp này.”

92. “Thưa hiền giả, lành thay.” Các vị tỳ khưu ấy sau khi hoan hỷ, tán thán lời dạy của tôn giả Sāriputta, đã hỏi tôn giả Sāriputta câu hỏi thêm nữa: “Thưa hiền giả, có thể có phương pháp nào khác mà nhờ đó vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được ngay thẳng, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, và đã đi đến Chánh Pháp này không?”

“Thưa các hiền giả, có thể có. Này các hiền giả, khi nào vị Thánh đệ tử liễu tri về già-chết, liễu tri về nguyên nhân của già-chết, liễu tri về sự diệt của già-chết, và liễu tri về con đường đưa đến sự diệt của già-chết – này các hiền giả, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử cũng có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được ngay thẳng, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, và đã đi đến Chánh Pháp này. Và này các hiền giả, thế nào là già-chết, thế nào là nguyên nhân của già-chết, thế nào là sự diệt của già-chết, thế nào là con đường đưa đến sự diệt của già-chết? Ở các chúng sanh trong các loài chúng sanh khác nhau, sự già, sự suy yếu, răng rụng, tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ giảm sút, các căn chín muồi – này các hiền giả, đây được gọi là già. Và này các hiền giả, thế nào là chết? Ở các chúng sanh từ các loài chúng sanh khác nhau, sự chết, sự qua đời, sự tan rã, sự biến mất, cái chết, sự mệnh chung, sự làm ra thời gian, sự tan rã của các uẩn, sự vất bỏ thân xác, sự đoạn tuyệt của mạng căn – này các hiền giả, đây được gọi là chết. Như vậy, đây là già và đây là chết – này các hiền giả, đây được gọi là già-chết. Do sanh tập khởi nên già-chết tập khởi; do sanh diệt nên già-chết diệt. Con đường đưa đến sự diệt của già-chết chính là Bát Chánh Đạo này, tức là: chánh kiến... cho đến... chánh định.”

“Này các hiền giả, khi nào vị Thánh đệ tử liễu tri về già-chết như vậy, liễu tri về nguyên nhân của già-chết như vậy, liễu tri về sự diệt của già-chết như vậy, liễu tri về con đường đưa đến sự diệt của già-chết như vậy, vị ấy sau khi đã đoạn trừ hoàn toàn tham tùy miên... cho đến... trở thành người chấm dứt khổ đau. Này các hiền giả, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử cũng có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được ngay thẳng, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, và đã đi đến Chánh Pháp này.”

93. “Lành thay, chư hiền”... tôi đã hỏi – Này chư hiền, lại có thể có... “Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri sanh, tuệ tri tập khởi của sanh, tuệ tri sự đoạn diệt của sanh, và tuệ tri con đường đưa đến sự đoạn diệt của sanh – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được chánh trực, vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được Chánh pháp này. Và này chư hiền, thế nào là sanh, thế nào là tập khởi của sanh, thế nào là sự đoạn diệt của sanh, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của sanh? Sự sanh, sự xuất sanh, sự nhập thai, sự tái sanh, sự xuất hiện của các uẩn, sự thành tựu các xứ của các chúng sanh này hay chúng sanh khác trong loài chúng sanh này hay loài chúng sanh khác – này chư hiền, đây được gọi là sanh. Do hữu tập khởi nên sanh tập khởi, do hữu đoạn diệt nên sanh đoạn diệt; con đường đưa đến sự đoạn diệt của sanh chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri sanh như vậy, tuệ tri tập khởi của sanh như vậy, tuệ tri sự đoạn diệt của sanh như vậy, tuệ tri con đường đưa đến sự đoạn diệt của sanh như vậy, vị ấy sau khi đoạn tận hoàn toàn tùy miên tham... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được chánh trực, vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được Chánh pháp này.”

94. “Lành thay, chư hiền”... tôi đã hỏi – Này chư hiền, lại có thể có... “Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri hữu, tuệ tri tập khởi của hữu, tuệ tri sự đoạn diệt của hữu, và tuệ tri con đường đưa đến sự đoạn diệt của hữu – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được chánh trực, vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được Chánh pháp này. Và này chư hiền, thế nào là hữu, thế nào là tập khởi của hữu, thế nào là sự đoạn diệt của hữu, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của hữu? Này chư hiền, có ba loại hữu này: dục hữu, sắc hữu, và vô sắc hữu. Do thủ tập khởi nên hữu tập khởi, do thủ đoạn diệt nên hữu đoạn diệt; con đường đưa đến sự đoạn diệt của hữu chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri hữu như vậy, tuệ tri tập khởi của hữu như vậy, tuệ tri sự đoạn diệt của hữu như vậy, tuệ tri con đường đưa đến sự đoạn diệt của hữu như vậy, vị ấy sau khi đoạn tận hoàn toàn tùy miên tham... trở thành người chấm dứt khổ đau. Này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được chánh trực, vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được Chánh pháp này.”

95. “Lành thay, chư hiền”... tôi đã hỏi – Này chư hiền, lại có thể có... “Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri thủ, tuệ tri tập khởi của thủ, tuệ tri sự đoạn diệt của thủ, và tuệ tri con đường đưa đến sự đoạn diệt của thủ – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được chánh trực, vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được Chánh pháp này. Và này chư hiền, thế nào là thủ, thế nào là tập khởi của thủ, thế nào là sự đoạn diệt của thủ, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của thủ? Này chư hiền, có bốn loại thủ này: dục thủ, kiến thủ, giới cấm thủ, và ngã luận thủ. Do ái tập khởi nên thủ tập khởi, do ái đoạn diệt nên thủ đoạn diệt; con đường đưa đến sự đoạn diệt của thủ chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri thủ như vậy, tuệ tri tập khởi của thủ như vậy, tuệ tri sự đoạn diệt của thủ như vậy, tuệ tri con đường đưa đến sự đoạn diệt của thủ như vậy, vị ấy sau khi đoạn tận hoàn toàn tùy miên tham... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được chánh trực, vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được Chánh pháp này.”

96. “Lành thay, chư hiền”... tôi đã hỏi – Này chư hiền, lại có thể có... “Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri ái, tuệ tri tập khởi của ái, tuệ tri sự đoạn diệt của ái, và tuệ tri con đường đưa đến sự đoạn diệt của ái – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được chánh trực, vị ấy thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được Chánh pháp này. Và này chư hiền, thế nào là ái, thế nào là tập khởi của ái, thế nào là sự đoạn diệt của ái, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của ái? Này chư hiền, có sáu thân ái này: sắc ái, thanh ái, hương ái, vị ái, xúc ái, pháp ái. Do thọ tập khởi nên ái tập khởi, do thọ đoạn diệt nên ái đoạn diệt; con đường đưa đến sự đoạn diệt của ái chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri ái như vậy, tuệ tri ái tập khởi như vậy, tuệ tri ái diệt như vậy, tuệ tri con đường đưa đến ái diệt như vậy, vị ấy đoạn trừ hoàn toàn tùy miên tham... (cho đến)... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được với Chánh pháp này.”

97. “Lành thay, thưa chư hiền.” ... (cho đến) ... đã hỏi: “Thưa chư hiền, liệu có thể có ... (cho đến) ...” “Thưa chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri cả thọ, tuệ tri cả thọ tập khởi, tuệ tri cả thọ diệt, và tuệ tri cả con đường đưa đến thọ diệt – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được với Chánh pháp này. Thưa chư hiền, thế nào là thọ, thế nào là thọ tập khởi, thế nào là thọ diệt, thế nào là con đường đưa đến thọ diệt? Này chư hiền, có sáu thân thọ này: thọ sanh do nhãn xúc, thọ sanh do nhĩ xúc, thọ sanh do tỷ xúc, thọ sanh do thiệt xúc, thọ sanh do thân xúc, thọ sanh do ý xúc. Do xúc tập khởi nên có thọ tập khởi, do xúc diệt nên có thọ diệt, và con đường đưa đến thọ diệt chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến ... (cho đến) ... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri thọ như vậy, tuệ tri thọ tập khởi như vậy, tuệ tri thọ diệt như vậy, tuệ tri con đường đưa đến thọ diệt như vậy, vị ấy đoạn trừ hoàn toàn tùy miên tham... (cho đến)... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được với Chánh pháp này.”

98. “Lành thay, thưa chư hiền.” ... (cho đến) ... đã hỏi: “Thưa chư hiền, liệu có thể có ... (cho đến) ...” “Thưa chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri cả xúc, tuệ tri cả xúc tập khởi, tuệ tri cả xúc diệt, và tuệ tri cả con đường đưa đến xúc diệt – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được với Chánh pháp này. Thưa chư hiền, thế nào là xúc, thế nào là xúc tập khởi, thế nào là xúc diệt, thế nào là con đường đưa đến xúc diệt? Này chư hiền, có sáu thân xúc này: nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. Do sáu xứ tập khởi nên có xúc tập khởi, do sáu xứ diệt nên có xúc diệt, và con đường đưa đến xúc diệt chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến ... (cho đến) ... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri xúc như vậy, tuệ tri xúc tập khởi như vậy, tuệ tri xúc diệt như vậy, tuệ tri con đường đưa đến xúc diệt như vậy, vị ấy đoạn trừ hoàn toàn tùy miên tham... (cho đến)... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được với Chánh pháp này.”

99. “Lành thay, thưa chư hiền.” ... (cho đến) ... đã hỏi: “Thưa chư hiền, liệu có thể có ... (cho đến) ...” “Thưa chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri cả sáu xứ, tuệ tri cả sáu xứ tập khởi, tuệ tri cả sáu xứ diệt, và tuệ tri cả con đường đưa đến sáu xứ diệt – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được với Chánh pháp này. Thưa chư hiền, thế nào là sáu xứ, thế nào là sáu xứ tập khởi, thế nào là sáu xứ diệt, thế nào là con đường đưa đến sáu xứ diệt? Này chư hiền, có sáu xứ này: nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ. Do danh sắc tập khởi nên có sáu xứ tập khởi, do danh sắc diệt nên có sáu xứ diệt, và con đường đưa đến sáu xứ diệt chính là Thánh đạo Tám ngành này, tức là: chánh kiến ... (cho đến) ... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử tuệ tri sáu xứ như vậy, tuệ tri sáu xứ tập khởi như vậy, tuệ tri sáu xứ diệt như vậy, tuệ tri con đường đưa đến sáu xứ diệt như vậy, vị ấy đoạn trừ hoàn toàn tùy miên tham... (cho đến)... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đến được với Chánh pháp này.”

100. ‘Lành thay, thưa chư hiền’... tôi đã hỏi – Này chư hiền, có thể có... ‘Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ danh sắc, biết rõ sự tập khởi của danh sắc, biết rõ sự đoạn diệt của danh sắc, và biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của danh sắc – này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được thẳng thắn, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, đã đi đến Diệu Pháp này. Này chư hiền, thế nào là danh sắc, thế nào là sự tập khởi của danh sắc, thế nào là sự đoạn diệt của danh sắc, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của danh sắc? Thọ, tưởng, tư, xúc, tác ý – này chư hiền, cái này được gọi là danh; và bốn đại chủng, và sắc do bốn đại chủng tạo ra – này chư hiền, cái này được gọi là sắc. Như vậy, đây là danh và đây là sắc – này chư hiền, cái này được gọi là danh sắc. Do thức tập khởi nên danh sắc tập khởi, do thức đoạn diệt nên danh sắc đoạn diệt, chính Thánh đạo Tám ngành này là con đường đưa đến sự đoạn diệt của danh sắc, tức là: chánh kiến... cho đến... chánh định.’

‘Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ danh sắc như vậy, biết rõ sự tập khởi của danh sắc như vậy, biết rõ sự đoạn diệt của danh sắc như vậy, biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của danh sắc như vậy, vị ấy, sau khi đã từ bỏ hoàn toàn tùy miên tham... cho đến... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được thẳng thắn, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, đã đi đến Diệu Pháp này.’

101. ‘Lành thay, thưa chư hiền’... tôi đã hỏi – Này chư hiền, có thể có... ‘Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ thức, biết rõ sự tập khởi của thức, biết rõ sự đoạn diệt của thức, và biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của thức – này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được thẳng thắn, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, đã đi đến Diệu Pháp này. Này chư hiền, thế nào là thức, thế nào là sự tập khởi của thức, thế nào là sự đoạn diệt của thức, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của thức? Này chư hiền, có sáu thân thức này – nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. Do hành tập khởi nên thức tập khởi, do hành đoạn diệt nên thức đoạn diệt, chính Thánh đạo Tám ngành này là con đường đưa đến sự đoạn diệt của thức, tức là: chánh kiến... cho đến... chánh định.’

‘Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ thức như vậy, biết rõ sự tập khởi của thức như vậy, biết rõ sự đoạn diệt của thức như vậy, biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của thức như vậy, vị ấy, sau khi đã từ bỏ hoàn toàn tùy miên tham... cho đến... trở thành người chấm dứt khổ đau – này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được thẳng thắn, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, đã đi đến Diệu Pháp này.’

102. ‘Lành thay, thưa chư hiền’... tôi đã hỏi – Này chư hiền, có thể có... ‘Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ các hành, biết rõ sự tập khởi của các hành, biết rõ sự đoạn diệt của các hành, và biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của các hành – này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được thẳng thắn, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, đã đi đến Diệu Pháp này. Này chư hiền, thế nào là các hành, thế nào là sự tập khởi của các hành, thế nào là sự đoạn diệt của các hành, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của các hành? Này chư hiền, có ba loại hành này – thân hành, khẩu hành, ý hành. Do vô minh tập khởi nên các hành tập khởi, do vô minh đoạn diệt nên các hành đoạn diệt, chính Thánh đạo Tám ngành này là con đường đưa đến sự đoạn diệt của các hành, tức là: chánh kiến... cho đến... chánh định.’

‘Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ các hành như vậy, biết rõ sự tập khởi của các hành như vậy, biết rõ sự đoạn diệt của các hành như vậy, biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của các hành như vậy, vị ấy, sau khi đã từ bỏ hoàn toàn tùy miên tham, sau khi đã xua tan tùy miên sân, sau khi đã nhổ sạch tùy miên kiến và mạn ‘ta là’, sau khi đã từ bỏ vô minh, làm cho minh sanh khởi, trở thành người chấm dứt khổ đau ngay trong hiện tại – này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị Thánh đệ tử là người có chánh kiến, tri kiến của vị ấy được thẳng thắn, thành tựu niềm tin bất động vào Chánh Pháp, đã đi đến Diệu Pháp này.’

103. “Lành thay, thưa hiền giả.” ...đã hỏi... “Thưa hiền giả, có thể có...”. “Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ vô minh, biết rõ sự tập khởi của vô minh, biết rõ sự đoạn diệt của vô minh, và biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của vô minh – chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đi vào Chánh pháp này. Nhưng này chư hiền, thế nào là vô minh, thế nào là sự tập khởi của vô minh, thế nào là sự đoạn diệt của vô minh, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của vô minh? Này chư hiền, sự không biết về khổ, sự không biết về khổ tập, sự không biết về khổ diệt, sự không biết về con đường đưa đến khổ diệt – này chư hiền, đây được gọi là vô minh. Do sự tập khởi của các lậu hoặc nên có sự tập khởi của vô minh, do sự đoạn diệt của các lậu hoặc nên có sự đoạn diệt của vô minh. Con đường Thánh đạo tám ngành này chính là con đường đưa đến sự đoạn diệt của vô minh, tức là: chánh kiến... cho đến... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ vô minh như vậy, biết rõ sự tập khởi của vô minh như vậy, biết rõ sự đoạn diệt của vô minh như vậy, biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của vô minh như vậy, vị ấy sau khi đã từ bỏ hoàn toàn tham tùy miên, đã loại trừ sân tùy miên, đã nhổ lên tận gốc kiến mạn tùy miên ‘ta là’, sau khi đã từ bỏ vô minh, đã làm cho minh sanh khởi, ngay trong hiện tại trở thành người chấm dứt khổ đau – chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đi vào Chánh pháp này.”

104. “Lành thay, thưa hiền giả.” Các vị tỳ khưu ấy, sau khi hoan hỷ, tán thán lời dạy của Tôn giả Sāriputta, đã hỏi Tôn giả Sāriputta một câu hỏi khác nữa: “Thưa hiền giả, có thể có một phương pháp nào khác nữa, mà theo đó vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đi vào Chánh pháp này không?”

“Này chư hiền, có thể có. Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ các lậu hoặc, biết rõ sự tập khởi của các lậu hoặc, biết rõ sự đoạn diệt của các lậu hoặc, và biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của các lậu hoặc – chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đi vào Chánh pháp này. Nhưng này chư hiền, thế nào là lậu hoặc, thế nào là sự tập khởi của lậu hoặc, thế nào là sự đoạn diệt của lậu hoặc, thế nào là con đường đưa đến sự đoạn diệt của lậu hoặc? Này chư hiền, có ba lậu hoặc này: dục lậu, hữu lậu, và vô minh lậu. Do sự tập khởi của vô minh nên có sự tập khởi của các lậu hoặc, do sự đoạn diệt của vô minh nên có sự đoạn diệt của các lậu hoặc. Con đường Thánh đạo tám ngành này chính là con đường đưa đến sự đoạn diệt của các lậu hoặc, tức là: chánh kiến... cho đến... chánh định.”

“Này chư hiền, khi nào vị Thánh đệ tử biết rõ các lậu hoặc như vậy, biết rõ sự tập khởi của các lậu hoặc như vậy, biết rõ sự đoạn diệt của các lậu hoặc như vậy, biết rõ con đường đưa đến sự đoạn diệt của các lậu hoặc như vậy, vị ấy sau khi đã từ bỏ hoàn toàn tham tùy miên, đã loại trừ sân tùy miên, đã nhổ lên tận gốc kiến mạn tùy miên ‘ta là’, sau khi đã từ bỏ vô minh, đã làm cho minh sanh khởi, ngay trong hiện tại trở thành người chấm dứt khổ đau – chừng ấy thôi, này chư hiền, vị Thánh đệ tử có chánh kiến, có tri kiến chánh trực, thành tựu niềm tin bất động đối với Chánh pháp, đã đi vào Chánh pháp này.”

Tôn giả Sāriputta đã nói như vậy. Các vị tỳ khưu ấy, với tâm ý hoan hỷ, đã tín thọ lời dạy của Tôn giả Sāriputta.

Kinh Chánh Kiến, kinh thứ chín, đã chấm dứt.