10. Kinh Đại Niệm Xứ

105. Tôi nghe như vầy. Một thời, Thế Tôn trú ở xứ Kuru, tại một thị trấn của dân Kuru tên là Kammāsadhamma. Tại đấy, Thế Tôn gọi các vị tỳ khưu: “Này các tỳ khưu.” “Bạch Thế Tôn,” các vị tỳ khưu ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn đã nói như sau:

106. “Này các tỳ khưu, đây là con đường độc nhất, đưa đến sự thanh tịnh cho các chúng sanh, vượt qua sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn, tức là Bốn Niệm Xứ.”

“Thế nào là bốn? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán thọ trên các cảm thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, để nhiếp phục tham ưu ở đời.”

Phần Đề Cương đã chấm dứt.

Quán Thân - Mục Hơi Thở

107. “Này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu đi đến khu rừng, hoặc đi đến gốc cây, hoặc đi đến ngôi nhà trống, rồi ngồi xuống, sau khi xếp bằng kiết-già, giữ thân thẳng, và an lập chánh niệm ở phía trước. Vị ấy thở ra có chánh niệm, thở vào có chánh niệm. Khi thở ra dài, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở ra dài’; khi thở vào dài, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở vào dài’; khi thở ra ngắn, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở ra ngắn’; khi thở vào ngắn, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở vào ngắn’; vị ấy thực hành: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra’; vị ấy thực hành: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vào’; vị ấy thực hành: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra’; vị ấy thực hành: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vào’.”

“Này các Tỳ khưu, ví như người thợ tiện hoặc đệ tử của người thợ tiện thiện xảo, khi kéo một vòng dài, tuệ tri: ‘Tôi kéo một vòng dài’; hoặc khi kéo một vòng ngắn, tuệ tri: ‘Tôi kéo một vòng ngắn’. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu khi thở ra dài, tuệ tri: ‘Tôi thở ra dài’; khi thở vào dài, tuệ tri: ‘Tôi thở vào dài’; khi thở ra ngắn, tuệ tri: ‘Tôi thở ra ngắn’; khi thở vào ngắn, tuệ tri: ‘Tôi thở vào ngắn’; vị ấy thực hành: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra’; vị ấy thực hành: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vào’; vị ấy thực hành: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra’; vị ấy thực hành: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vào’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần, hoặc sống quán thân trên thân ở ngoại phần, hoặc sống quán thân trên thân ở cả nội phần và ngoại phần; hoặc vị ấy sống quán các pháp sanh khởi trên thân, hoặc sống quán các pháp diệt tận trên thân, hoặc sống quán các pháp sanh diệt trên thân. Hoặc chánh niệm của vị ấy được an lập với ý thức rằng: ‘Có thân đây’. Chỉ trong mức độ cần thiết cho chánh trí và chánh niệm. Vị ấy sống không nương tựa, và không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu cũng sống quán thân trên thân như vậy.”

Phần Hơi Thở Vô Ra đã chấm dứt.

Quán Thân - Phẩm Oai Nghi

“Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu khi đi, tuệ tri: ‘Tôi đi’; khi đứng, tuệ tri: ‘Tôi đứng’; khi ngồi, tuệ tri: ‘Tôi ngồi’; khi nằm, tuệ tri: ‘Tôi nằm’. Thân của vị ấy được an trú trong tư thế nào, vị ấy tuệ tri thân trong tư thế ấy. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần, hoặc sống quán thân trên thân ở ngoại phần, hoặc sống quán thân trên thân ở cả nội phần và ngoại phần; hoặc vị ấy sống quán các pháp sanh khởi trên thân, hoặc sống quán các pháp diệt tận trên thân, hoặc sống quán các pháp sanh diệt trên thân. Hoặc chánh niệm của vị ấy được an lập với ý thức rằng: ‘Có thân đây’. Chỉ trong mức độ cần thiết cho chánh trí và chánh niệm. Vị ấy sống không nương tựa, và không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu cũng sống quán thân trên thân như vậy.”

108. Phần Oai Nghi đã chấm dứt.

Quán Thân - Phẩm Tỉnh Giác

“Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu có sự tỉnh giác khi đi tới, khi đi lui; có sự tỉnh giác khi nhìn thẳng, khi nhìn quanh; có sự tỉnh giác khi co tay, khi duỗi tay; có sự tỉnh giác khi mang y tăng-già-lê, bát, và y; có sự tỉnh giác khi ăn, khi uống, khi nhai, khi nếm; có sự tỉnh giác khi đại tiện, tiểu tiện; có sự tỉnh giác khi đi, khi đứng, khi ngồi, khi ngủ, khi thức, khi nói, khi im lặng. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần… v.v… Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu cũng sống quán thân trên thân như vậy.”

Phần Tỉnh Giác đã chấm dứt.

Quán Thân - Phẩm Tác Ý Bất Tịnh

109. “Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, từ lòng bàn chân trở lên, từ ngọn tóc trở xuống, được bao bọc bởi da, chứa đầy các loại bất tịnh khác nhau: ‘Trong thân này có: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy xương, thận, tim, gan, hoành cách mô, lá lách, phổi, ruột, màng ruột, thức ăn trong dạ dày, phân, mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ đặc, nước mắt, mỡ lỏng, nước bọt, nước mũi, hoạt dịch, nước tiểu’.”

“Này các Tỳ khưu, ví như một cái bao có hai miệng, chứa đầy các loại hạt khác nhau, như là: gạo lứt, lúa, đậu xanh, đậu đen, hạt mè, gạo đã xay. Một người có mắt, sau khi mở bao ra, sẽ quán xét rằng: ‘Đây là gạo lứt, đây là lúa, đây là đậu xanh, đây là đậu đen, đây là hạt mè, đây là gạo đã xay’. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, từ lòng bàn chân trở lên, từ ngọn tóc trở xuống, được bao bọc bởi da, chứa đầy các loại bất tịnh khác nhau: ‘Trong thân này có: tóc, lông… v.v… nước tiểu’.”

“Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần… v.v… Này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu cũng sống quán thân trên thân như vậy.”

Phần Quán Niệm Về Sự Bất Tịnh đã chấm dứt.

Quán Thân - Phần Quán Niệm Về Các Yếu Tố

111. Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, dù trong bất cứ tư thế nào, dù trong bất cứ cách đặt để nào, theo các yếu tố rằng: ‘Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, và phong đại’.

Này các Tỳ khưu, ví như một người đồ tể thiện xảo hay đệ tử của người đồ tể, sau khi giết một con bò, ngồi ở ngã tư đường, xẻ thịt nó ra từng phần. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, dù trong bất cứ tư thế nào, dù trong bất cứ cách đặt để nào, theo các yếu tố rằng: ‘Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, và phong đại’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Phần Quán Niệm Về Các Yếu Tố đã chấm dứt.

Quán Thân - Phần Chín Quán Tưởng Về Tử Thi

112. Lại nữa, này các Tỳ khưu, ví như vị Tỳ khưu thấy một tử thi bị quăng bỏ trong nghĩa địa, chết một ngày, hoặc hai ngày, hoặc ba ngày, sình trương lên, xanh bầm lại, rỉ mủ ra. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này của ta cũng có cùng bản chất như vậy, cũng sẽ trở thành như vậy, không thể tránh khỏi điều đó’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Lại nữa, này các Tỳ khưu, ví như vị Tỳ khưu thấy một tử thi bị quăng bỏ trong nghĩa địa, đang bị quạ rỉa, hoặc diều hâu rỉa, hoặc kên kên rỉa, hoặc chim ó rỉa, hoặc chó rỉa, hoặc cọp rỉa, hoặc báo rỉa, hoặc chó rừng rỉa, hoặc các loài sinh vật khác rỉa ăn. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này của ta cũng có cùng bản chất như vậy, cũng sẽ trở thành như vậy, không thể tránh khỏi điều đó’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Lại nữa, này các Tỳ khưu, ví như vị Tỳ khưu thấy một tử thi bị quăng bỏ trong nghĩa địa, chỉ còn là một bộ xương còn dính thịt và máu, được nối liền bằng gân... cho đến... một bộ xương không còn thịt, vấy máu, được nối liền bằng gân... cho đến... một bộ xương không còn thịt và máu, được nối liền bằng gân... cho đến... những khúc xương rời rạc, vương vãi khắp nơi, chỗ này là xương tay, chỗ kia là xương chân, chỗ khác là xương mắt cá, xương ống chân, xương đùi, xương hông, xương sườn, xương sống, xương vai, xương cổ, xương hàm, xương răng, và xương sọ. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này của ta cũng có cùng bản chất như vậy, cũng sẽ trở thành như vậy, không thể tránh khỏi điều đó’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Lại nữa, này các Tỳ khưu, ví như vị Tỳ khưu thấy một tử thi bị quăng bỏ trong nghĩa địa, chỉ còn là những khúc xương trắng màu vỏ ốc... cho đến... những khúc xương chất thành đống, đã hơn một năm... cho đến... những khúc xương mục nát, tan thành bột. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này của ta cũng có cùng bản chất như vậy, cũng sẽ trở thành như vậy, không thể tránh khỏi điều đó’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân, hay sống quán thân trên ngoại thân, hay sống quán thân trên cả nội thân và ngoại thân. Vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân, hay sống quán tánh diệt tận trên thân, hay sống quán cả tánh sanh khởi và diệt tận trên thân. Hoặc chánh niệm ‘có thân đây’ được thiết lập nơi vị ấy, chỉ với mục đích để có thêm sự hiểu biết và chánh niệm; và vị ấy sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Phần Chín Quán Tưởng Về Tử Thi đã chấm dứt.

Mười Bốn Pháp Quán Thân đã chấm dứt.

Quán Thọ

113. Này các tỳ khưu, thế nào là vị tỳ khưu sống quán thọ trên các thọ? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu khi cảm giác một cảm thọ lạc, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ lạc’; khi cảm giác một cảm thọ khổ, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ khổ’; khi cảm giác một cảm thọ không khổ không lạc, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ không khổ không lạc’; khi cảm giác một cảm thọ lạc thuộc vật chất, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ lạc thuộc vật chất’; khi cảm giác một cảm thọ lạc không thuộc vật chất, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ lạc không thuộc vật chất’; khi cảm giác một cảm thọ khổ thuộc vật chất, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ khổ thuộc vật chất’; khi cảm giác một cảm thọ khổ không thuộc vật chất, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ khổ không thuộc vật chất’; khi cảm giác một cảm thọ không khổ không lạc thuộc vật chất, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ không khổ không lạc thuộc vật chất’; khi cảm giác một cảm thọ không khổ không lạc không thuộc vật chất, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một cảm thọ không khổ không lạc không thuộc vật chất’. Như vậy, vị ấy sống quán thọ trên các thọ nội phần, hay sống quán thọ trên các thọ ngoại phần, hay sống quán thọ trên các thọ cả nội phần và ngoại phần; vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các thọ, hay sống quán tánh diệt tận trên các thọ, hay sống quán tánh sanh diệt trên các thọ. ‘Có thọ đây’ – chánh niệm được thiết lập nơi vị ấy. Chỉ trong mức độ cần thiết cho chánh trí và chánh niệm, vị ấy sống không nương tựa, và không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, như vậy là vị tỳ khưu sống quán thọ trên các thọ.

Phần Quán Thọ đã hoàn tất.

Quán Tâm

114. Này các tỳ khưu, thế nào là vị tỳ khưu sống quán tâm trên tâm? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu tuệ tri tâm có tham là ‘tâm có tham’, hay tuệ tri tâm không có tham là ‘tâm không có tham’; tuệ tri tâm có sân là ‘tâm có sân’, hay tuệ tri tâm không có sân là ‘tâm không có sân’; tuệ tri tâm có si là ‘tâm có si’, hay tuệ tri tâm không có si là ‘tâm không có si’; tuệ tri tâm bị co rút là ‘tâm bị co rút’, hay tuệ tri tâm bị phân tán là ‘tâm bị phân tán’; tuệ tri tâm quảng đại là ‘tâm quảng đại’, hay tuệ tri tâm không quảng đại là ‘tâm không quảng đại’; tuệ tri tâm hữu hạn là ‘tâm hữu hạn’, hay tuệ tri tâm vô hạn là ‘tâm vô hạn’; tuệ tri tâm có định là ‘tâm có định’, hay tuệ tri tâm không có định là ‘tâm không có định’; tuệ tri tâm được giải thoát là ‘tâm được giải thoát’, hay tuệ tri tâm không được giải thoát là ‘tâm không được giải thoát’. Như vậy, vị ấy sống quán tâm trên tâm nội phần, hay sống quán tâm trên tâm ngoại phần, hay sống quán tâm trên tâm cả nội phần và ngoại phần; vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên tâm, hay sống quán tánh diệt tận trên tâm, hay sống quán tánh sanh diệt trên tâm. ‘Có tâm đây’ – chánh niệm được thiết lập nơi vị ấy. Chỉ trong mức độ cần thiết cho chánh trí và chánh niệm, vị ấy sống không nương tựa, và không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, như vậy là vị tỳ khưu sống quán tâm trên tâm.

Phần Quán Tâm đã hoàn tất.

Quán Pháp – Phần Các Triền Cái

115. Này các tỳ khưu, thế nào là vị tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái. Và này các tỳ khưu, thế nào là vị tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái?

Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu, khi có tham dục ở nội tâm, tuệ tri: ‘Có tham dục ở nội tâm tôi’; hay khi không có tham dục ở nội tâm, tuệ tri: ‘Không có tham dục ở nội tâm tôi’. Vị ấy cũng tuệ tri về cách thức mà tham dục chưa sanh lại sanh khởi; và tuệ tri về cách thức mà tham dục đã sanh được đoạn trừ; và tuệ tri về cách thức mà tham dục đã được đoạn trừ sẽ không sanh khởi trong tương lai.

Khi có sân hận ở nội tâm, tuệ tri: ‘Có sân hận ở nội tâm tôi’; hay khi không có sân hận ở nội tâm, tuệ tri: ‘Không có sân hận ở nội tâm tôi’. Vị ấy cũng tuệ tri về cách thức mà sân hận chưa sanh lại sanh khởi; và tuệ tri về cách thức mà sân hận đã sanh được đoạn trừ; và tuệ tri về cách thức mà sân hận đã được đoạn trừ sẽ không sanh khởi trong tương lai.

Hay khi có hôn trầm thụy miên ở nội tâm, vị ấy tuệ tri: ‘Có hôn trầm thụy miên ở nội tâm tôi’; hay khi không có hôn trầm thụy miên ở nội tâm, vị ấy tuệ tri: ‘Không có hôn trầm thụy miên ở nội tâm tôi’; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào hôn trầm thụy miên chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào hôn trầm thụy miên đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào hôn trầm thụy miên đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai.

Hay khi có trạo cử hối quá ở nội tâm, vị ấy tuệ tri: ‘Có trạo cử hối quá ở nội tâm tôi’; hay khi không có trạo cử hối quá ở nội tâm, vị ấy tuệ tri: ‘Không có trạo cử hối quá ở nội tâm tôi’; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào trạo cử hối quá chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào trạo cử hối quá đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào trạo cử hối quá đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai.

Hay khi có hoài nghi ở nội tâm, vị ấy tuệ tri: ‘Có hoài nghi ở nội tâm tôi’; hay khi không có hoài nghi ở nội tâm, vị ấy tuệ tri: ‘Không có hoài nghi ở nội tâm tôi’; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào hoài nghi chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào hoài nghi đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào hoài nghi đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai.

Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp về phương diện nội tâm, hay sống quán pháp trên các pháp về phương diện ngoại cảnh, hay sống quán pháp trên các pháp về cả hai phương diện nội tâm và ngoại cảnh. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. ‘Có các pháp đây’, vị ấy sống với chánh niệm được thiết lập như vậy, với mục đích chỉ để có chánh trí và chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước bất cứ cái gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, như vậy tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái.

Phần về triền cái đã chấm dứt.

Quán Pháp - Phần Về Uẩn

116. Lại nữa, này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn. Và này các tỳ khưu, thế nào là tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn? Ở đây, này các tỳ khưu, tỳ khưu (quán): ‘Đây là sắc, đây là sự sanh khởi của sắc, đây là sự diệt tận của sắc. Đây là thọ, đây là sự sanh khởi của thọ, đây là sự diệt tận của thọ. Đây là tưởng, đây là sự sanh khởi của tưởng, đây là sự diệt tận của tưởng. Đây là các hành, đây là sự sanh khởi của các hành, đây là sự diệt tận của các hành. Đây là thức, đây là sự sanh khởi của thức, đây là sự diệt tận của thức’. Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp về phương diện nội tâm, hay sống quán pháp trên các pháp về phương diện ngoại cảnh, hay sống quán pháp trên các pháp về cả hai phương diện nội tâm và ngoại cảnh. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. ‘Có các pháp đây’, vị ấy sống với chánh niệm được thiết lập như vậy, với mục đích chỉ để có chánh trí và chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước bất cứ cái gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, như vậy tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn.

Phần về uẩn đã chấm dứt.

Quán Pháp - Phần Về Xứ

117. Lại nữa, này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội ngoại xứ. Và này các tỳ khưu, thế nào là tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội ngoại xứ?

Ở đây, này các tỳ khưu, tỳ khưu tuệ tri về con mắt, tuệ tri về các sắc, và tuệ tri về kiết sử sanh khởi do duyên cả hai; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai.

Vị ấy tuệ tri về cái tai, tuệ tri về các tiếng, và tuệ tri về kiết sử sanh khởi do duyên cả hai; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai.

Vị ấy tuệ tri về cái mũi, tuệ tri về các mùi hương, và tuệ tri về kiết sử sanh khởi do duyên cả hai; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào kiết sử đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai.

Vị ấy biết rõ lưỡi, biết rõ các vị; và vị ấy biết rõ kiết sử nào sanh khởi do duyên cả hai thứ ấy; và vị ấy biết rõ kiết sử chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ kiết sử đã sanh khởi được đoạn trừ như thế nào; và vị ấy biết rõ kiết sử đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai như thế nào.

Vị ấy biết rõ thân, biết rõ các xúc; và vị ấy biết rõ kiết sử nào sanh khởi do duyên cả hai thứ ấy; và vị ấy biết rõ kiết sử chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ kiết sử đã sanh khởi được đoạn trừ như thế nào; và vị ấy biết rõ kiết sử đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai như thế nào.

Vị ấy biết rõ ý, biết rõ các pháp; và vị ấy biết rõ kiết sử nào sanh khởi do duyên cả hai thứ ấy; và vị ấy biết rõ kiết sử chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ kiết sử đã sanh khởi được đoạn trừ như thế nào; và vị ấy biết rõ kiết sử đã được đoạn trừ không sanh khởi trong tương lai như thế nào.

Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp ở nội tâm, hay sống quán pháp trên các pháp ở ngoại cảnh, hay sống quán pháp trên các pháp ở cả nội tâm lẫn ngoại cảnh; hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp; hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp; hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. ‘Có các pháp’ – tuệ giác này được thiết lập cho vị ấy, chỉ trong phạm vi cần cho sự hiểu biết và chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với sáu xứ nội ngoại là như vậy.

Phần về Xứ đã chấm dứt.

Quán Pháp - Phần Giác Chi

118. Lại nữa, này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bảy giác chi. Và này các tỳ khưu, thế nào là tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bảy giác chi? Ở đây, này các tỳ khưu, khi niệm giác chi có mặt bên trong, tỳ khưu biết: ‘Niệm giác chi có mặt bên trong tôi’; hay khi niệm giác chi không có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Niệm giác chi không có mặt bên trong tôi’; và vị ấy biết rõ niệm giác chi chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ sự tu tập viên mãn niệm giác chi đã sanh khởi như thế nào.

Khi trạch pháp giác chi có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Trạch pháp giác chi có mặt bên trong tôi’; hay khi trạch pháp giác chi không có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Trạch pháp giác chi không có mặt bên trong tôi’; và vị ấy biết rõ trạch pháp giác chi chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ sự tu tập viên mãn trạch pháp giác chi đã sanh khởi như thế nào.

Khi tinh tấn giác chi có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Tinh tấn giác chi có mặt bên trong tôi’; hay khi tinh tấn giác chi không có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Tinh tấn giác chi không có mặt bên trong tôi’; và vị ấy biết rõ tinh tấn giác chi chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ sự tu tập viên mãn tinh tấn giác chi đã sanh khởi như thế nào.

Khi hỷ giác chi có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Hỷ giác chi có mặt bên trong tôi’; hay khi hỷ giác chi không có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Hỷ giác chi không có mặt bên trong tôi’; và vị ấy biết rõ hỷ giác chi chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ sự tu tập viên mãn hỷ giác chi đã sanh khởi như thế nào.

Khi khinh an giác chi có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Khinh an giác chi có mặt bên trong tôi’; hay khi khinh an giác chi không có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Khinh an giác chi không có mặt bên trong tôi’; và vị ấy biết rõ khinh an giác chi chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ sự tu tập viên mãn khinh an giác chi đã sanh khởi như thế nào.

Khi định giác chi có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Định giác chi có mặt bên trong tôi’; hay khi định giác chi không có mặt bên trong, vị ấy biết: ‘Định giác chi không có mặt bên trong tôi’; và vị ấy biết rõ định giác chi chưa sanh khởi sanh khởi như thế nào; và vị ấy biết rõ sự tu tập viên mãn định giác chi đã sanh khởi như thế nào.

Hoặc khi xả giác chi có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: 'Xả giác chi có mặt bên trong tôi'; hoặc khi xả giác chi không có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: 'Xả giác chi không có mặt bên trong tôi'; và vị ấy tuệ tri như thế nào xả giác chi chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri như thế nào xả giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp nội phần, hay sống quán pháp trên các pháp ngoại phần, hay sống quán pháp trên các pháp cả nội phần và ngoại phần; hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. 'Có các pháp', chánh niệm được thiết lập nơi vị ấy như vậy, chỉ với mục đích chánh trí, chỉ với mục đích chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ cái gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bảy giác chi là như vậy.

Phần Giác Chi Chấm Dứt.

Quán Pháp - Phần Thánh Đế

119. Lại nữa, này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bốn thánh đế. Và này các tỳ khưu, thế nào là tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bốn thánh đế? Ở đây, này các tỳ khưu, tỳ khưu tuệ tri như thật: 'Đây là khổ', tuệ tri như thật: 'Đây là khổ tập', tuệ tri như thật: 'Đây là khổ diệt', tuệ tri như thật: 'Đây là con đường đưa đến khổ diệt'.