8. Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi

300. Tôi nghe như vầy – một thời Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana, trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika. Bấy giờ, Tôn giả Sāriputta gọi các Tỳ-khưu: ‘Này chư hiền Tỳ-khưu’. ‘Thưa hiền giả’, các Tỳ-khưu ấy đáp lời Tôn giả Sāriputta. Tôn giả Sāriputta nói như sau: ‘Này chư hiền, ví như dấu chân của tất cả các loài động vật đi trên đất liền đều có thể nằm gọn trong dấu chân voi, và dấu chân voi được xem là lớn nhất trong số đó vì kích thước của nó; cũng vậy, này chư hiền, tất cả các thiện pháp đều được bao gồm trong bốn Thánh đế. Bốn Thánh đế nào? Đó là Khổ Thánh đế, Khổ Tập Thánh đế, Khổ Diệt Thánh đế, và con đường đưa đến Khổ Diệt Thánh đế’.

301. Này chư hiền, thế nào là Khổ Thánh đế? Sanh là khổ, già là khổ, chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ, mong muốn mà không được cũng là khổ; tóm lại, năm thủ uẩn là khổ. Này chư hiền, thế nào là năm thủ uẩn? Đó là: sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, và thức thủ uẩn.

Này chư hiền, thế nào là sắc thủ uẩn? Đó là bốn đại chủng và sắc do bốn đại chủng tạo thành.

Này chư hiền, thế nào là bốn đại chủng? Đó là địa đại, thủy đại, hỏa đại, và phong đại.

302. Này các hiền giả, địa đại là gì? Địa đại có khi là thuộc nội thân, có khi là thuộc ngoại giới. Này các hiền giả, địa đại thuộc nội thân là gì? Cái gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, có tính cứng rắn, thô ráp, được chấp thủ, ví như là: tóc, lông, móng, răng, da, thịt, gân, xương, tủy xương, thận, tim, gan, màng trong, lá lách, phổi, ruột già, ruột non, thức ăn mới, thức ăn cũ, hay bất cứ cái gì khác thuộc nội thân, thuộc cá nhân, có tính cứng rắn, thô ráp, được chấp thủ. Này các hiền giả, cái này được gọi là địa đại thuộc nội thân. Và địa đại thuộc nội thân, và địa đại thuộc ngoại giới, cả hai chỉ là địa đại mà thôi. Cần phải thấy điều này đúng như thật bằng chánh trí tuệ rằng: ‘Cái ấy không phải của tôi, cái ấy không phải là tôi, cái ấy không phải là tự ngã của tôi.’ Sau khi thấy điều này đúng như thật bằng chánh trí tuệ như vậy, vị ấy nhàm chán đối với địa đại, tâm vị ấy ly tham đối với địa đại.

Này các hiền giả, có lúc thủy đại bên ngoài bị khuấy động. Vào lúc ấy, địa đại bên ngoài biến mất. Này các hiền giả, đối với địa đại bên ngoài vĩ đại như thế, tính vô thường sẽ được thấy rõ, tính chất bị hủy hoại sẽ được thấy rõ, tính chất bị tiêu vong sẽ được thấy rõ, tính chất biến đổi sẽ được thấy rõ. Huống nữa là đối với thân này, chỉ tồn tại trong chốc lát, được ái dục chấp thủ, làm sao có thể (chấp) là ‘tôi’, hay ‘của tôi’, hay ‘tôi là’? Khi ấy, đối với vị ấy, (sự chấp thủ) như vậy không khởi lên.

Này các hiền giả, nếu vị tỳ khưu ấy bị người khác mắng nhiếc, chửi rủa, làm phiền, quấy nhiễu, vị ấy biết rõ như vầy: ‘Cảm thọ khổ này, sinh ra từ nhĩ xúc, đã khởi lên nơi ta. Và nó sinh khởi do duyên, không phải không do duyên. Do duyên gì? Do duyên xúc.’ Vị ấy thấy rằng xúc là vô thường, thấy rằng thọ là vô thường, thấy rằng tưởng là vô thường, thấy rằng các hành là vô thường, thấy rằng thức là vô thường. Tâm của vị ấy chỉ hướng vào đối tượng là các giới, trở nên trong sáng, an trú, và quyết đoán.

Này các hiền giả, nếu vị tỳ khưu ấy bị người khác đối xử bằng những (xúc) không mong muốn, không đáng yêu, không vừa ý – bằng sự xúc chạm của tay, bằng sự xúc chạm của cục đất, bằng sự xúc chạm của gậy, bằng sự xúc chạm của vũ khí. Vị ấy biết rõ như vầy: ‘Thân này có bản chất như vậy, trong thân có bản chất như vậy, sự xúc chạm của tay cũng xảy ra, sự xúc chạm của cục đất cũng xảy ra, sự xúc chạm của gậy cũng xảy ra, sự xúc chạm của vũ khí cũng xảy ra. Và điều này đã được Đức Thế Tôn nói trong lời giáo huấn ví dụ cái cưa: “Này các tỳ khưu, cho dù những tên cướp hạ tiện dùng cưa có hai tay cầm mà cưa từng chi phần, ngay cả khi ấy, người nào làm cho tâm sân hận khởi lên, người ấy không phải là người thực hành giáo pháp của ta.” Tinh tấn của ta sẽ được khởi xướng, không thối chuyển, niệm được thiết lập, không quên lãng, thân được an tịnh, không bồn chồn, tâm được định tĩnh, nhất tâm. Bây giờ, trong thân này, cứ để cho sự xúc chạm của tay xảy ra, cứ để cho sự xúc chạm của cục đất xảy ra, cứ để cho sự xúc chạm của gậy xảy ra, cứ để cho sự xúc chạm của vũ khí xảy ra, vì giáo pháp của chư Phật đang được thực hành.’

Này các hiền giả, nếu vị tỳ khưu ấy, khi đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an trú, vị ấy do đó mà hốt hoảng, đi đến xúc động rằng: ‘Thật bất lợi cho ta, thật không lợi lộc cho ta! Thật không may cho ta, thật không may mắn cho ta! Khi ta đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an trú.’ Này các hiền giả, ví như nàng dâu thấy cha chồng liền hốt hoảng, đi đến xúc động; cũng vậy, này các hiền giả, nếu vị tỳ khưu ấy, khi đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an trú, vị ấy do đó mà hốt hoảng, đi đến xúc động rằng: ‘Thật bất lợi cho ta, thật không lợi lộc cho ta! Thật không may cho ta, thật không may mắn cho ta! Khi ta đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an trú.’ Và này các hiền giả, nếu vị tỳ khưu ấy, khi đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp được an trú, vị ấy do đó mà có tâm hoan hỷ. Này các hiền giả, chỉ với chừng ấy thôi, vị tỳ khưu đã làm được nhiều việc.

303. Này các hiền giả, thủy đại là gì? Thủy đại có khi là thuộc nội thân, có khi là thuộc ngoại giới. Này các hiền giả, thủy đại thuộc nội thân là gì? Cái gì thuộc nội thân, thuộc cá nhân, là nước, có tính chất của nước, được chấp thủ, ví như là: mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ đặc, nước mắt, mỡ lỏng, nước bọt, nước mũi, hoạt dịch, nước tiểu, hay bất cứ cái gì khác thuộc nội thân, thuộc cá nhân, là nước, có tính chất của nước, được chấp thủ – Này các hiền giả, cái này được gọi là thủy đại thuộc nội thân. Và thủy đại thuộc nội thân, và thủy đại thuộc ngoại giới, cả hai chỉ là thủy đại mà thôi. Cần phải thấy điều này đúng như thật bằng chánh trí tuệ rằng: ‘Cái ấy không phải của tôi, cái ấy không phải là tôi, cái ấy không phải là tự ngã của tôi.’ Sau khi thấy điều này đúng như thật bằng chánh trí tuệ như vậy, vị ấy nhàm chán đối với thủy đại, tâm vị ấy ly tham đối với thủy đại.

“Này chư hiền, có khi thủy đại ở bên ngoài bị khuấy động. Nó cuốn trôi làng mạc, cuốn trôi thị trấn, cuốn trôi thành phố, cuốn trôi xứ sở, cuốn trôi một phần xứ sở. Này chư hiền, có khi nước trong đại dương rút xuống một trăm do-tuần, nước rút xuống hai trăm do-tuần, nước rút xuống ba trăm do-tuần, nước rút xuống bốn trăm do-tuần, nước rút xuống năm trăm do-tuần, nước rút xuống sáu trăm do-tuần, nước rút xuống bảy trăm do-tuần. Này chư hiền, có khi nước trong đại dương chỉ còn lại bảy tầm cây thốt nốt, nước còn lại sáu tầm cây thốt nốt, nước còn lại năm tầm cây thốt nốt, nước còn lại bốn tầm cây thốt nốt, nước còn lại ba tầm cây thốt nốt, nước còn lại hai tầm cây thốt nốt, nước còn lại một tầm cây thốt nốt. Này chư hiền, có khi nước trong đại dương chỉ còn lại bảy tầm người, nước còn lại sáu tầm người, nước còn lại năm tầm người, nước còn lại bốn tầm người, nước còn lại ba tầm người, nước còn lại hai tầm người, nước còn lại một tầm người. Này chư hiền, có khi nước trong đại dương chỉ còn lại nửa tầm người, nước còn lại ngang thắt lưng, nước còn lại ngang đầu gối, nước còn lại ngang mắt cá chân. Này chư hiền, có khi nước trong đại dương không còn đủ để làm ướt một đốt ngón tay. Này chư hiền, khi mà tính vô thường, tính hoại diệt, tính biến diệt, tính biến hoại của thủy đại bên ngoài vĩ đại như thế còn được nhận thấy, thì nói gì đến tấm thân tạm bợ, do ái thủ này mà cho là ‘đây là tôi’, ‘đây là của tôi’, ‘đây là tự ngã của tôi’? Khi ấy, vị ấy không còn như vậy nữa... Này chư hiền, nếu vị tỳ khưu ấy, trong khi tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, xả được an trú trên các pháp thiện, vị ấy hoan hỷ vì điều đó. Này chư hiền, chừng ấy thôi cũng đủ để nói rằng vị tỳ khưu đã làm được nhiều việc.”

304. “Này chư hiền, hỏa đại là gì? Hỏa đại có thể là nội thân, có thể là ngoại thân. Này chư hiền, nội hỏa đại là gì? Bất cứ cái gì thuộc về nội thân, thuộc về cá nhân, là lửa, thuộc về lửa, được chấp thủ, đó là: cái nhờ đó mà thân được sưởi ấm, cái nhờ đó mà thân bị già đi, cái nhờ đó mà thân bị thiêu đốt, và cái nhờ đó mà những gì được ăn, uống, nhai, nếm đều được tiêu hóa hoàn toàn; hoặc bất cứ cái gì khác thuộc về nội thân, thuộc về cá nhân, là lửa, thuộc về lửa, được chấp thủ – này chư hiền, đây được gọi là nội hỏa đại. Cả nội hỏa đại và ngoại hỏa đại đều chỉ là hỏa đại. Cần phải thấy nó như thật bằng chánh trí tuệ rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi’. Sau khi thấy nó như thật bằng chánh trí tuệ, vị ấy nhàm chán đối với hỏa đại, tâm vị ấy ly tham đối với hỏa đại.”

“Này chư hiền, có khi hỏa đại ở bên ngoài bị khuấy động. Nó thiêu rụi làng mạc, thiêu rụi thị trấn, thiêu rụi thành phố, thiêu rụi xứ sở, thiêu rụi một phần xứ sở. Khi đến đám cỏ xanh, hoặc con đường, hoặc tảng đá, hoặc vùng nước, hoặc một vùng đất trống quang đãng, nó tắt đi vì hết nhiên liệu. Này chư hiền, có khi người ta phải tìm lửa bằng một chiếc lông gà hay một miếng gân. Này chư hiền, khi mà tính vô thường, tính hoại diệt, tính biến diệt, tính biến hoại của hỏa đại bên ngoài vĩ đại như thế còn được nhận thấy, thì nói gì đến tấm thân tạm bợ, do ái thủ này mà cho là ‘đây là tôi’, ‘đây là của tôi’, ‘đây là tự ngã của tôi’? Khi ấy, vị ấy không còn như vậy nữa... Này chư hiền, nếu vị tỳ khưu ấy, trong khi tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, xả được an trú trên các pháp thiện, vị ấy hoan hỷ vì điều đó. Này chư hiền, chừng ấy thôi cũng đủ để nói rằng vị tỳ khưu đã làm được nhiều việc.”

305. “Này chư hiền, phong đại là gì? Phong đại có thể là nội thân, có thể là ngoại thân. Này chư hiền, nội phong đại là gì? Bất cứ cái gì thuộc về nội thân, thuộc về cá nhân, là gió, thuộc về gió, được chấp thủ, đó là: các luồng gió đi lên, các luồng gió đi xuống, các luồng gió trong bụng, các luồng gió trong ruột, các luồng gió di chuyển qua các chi, hơi thở vào, hơi thở ra; hoặc bất cứ cái gì khác thuộc về nội thân, thuộc về cá nhân, là gió, thuộc về gió, được chấp thủ – này chư hiền, đây được gọi là nội phong đại. Cả nội phong đại và ngoại phong đại đều chỉ là phong đại. Cần phải thấy nó như thật bằng chánh trí tuệ rằng: ‘Cái này không phải của tôi, cái này không phải là tôi, cái này không phải tự ngã của tôi’. Sau khi thấy nó như thật bằng chánh trí tuệ, vị ấy nhàm chán đối với phong đại, tâm vị ấy ly tham đối với phong đại.”

Này chư hiền, có lúc phong đại ở bên ngoài bị kích động. Nó cuốn đi làng mạc, cuốn đi thị trấn, cuốn đi thành phố, cuốn đi xứ sở, cuốn đi một phần xứ sở. Này chư hiền, lại có lúc vào tháng cuối mùa hạ, người ta phải dùng quạt lá cọ, dùng quạt nan để tìm gió, và ngay cả cọng cỏ tranh trên mái hiên cũng không hề lay động. Này chư hiền, đối với phong đại bên ngoài to lớn như vậy mà tính vô thường còn được thấy rõ, tính hoại diệt còn được thấy rõ, tính biến mất còn được thấy rõ, tính biến hoại còn được thấy rõ. Huống nữa là đối với thân này chỉ tồn tại tạm thời, bị ái dục chấp thủ, làm sao lại có thể có (quan niệm) ‘đây là tôi’, ‘đây là của tôi’, hay ‘tôi là’? Do vậy, đối với vị ấy, điều đó không xảy ra ở đây.

Này chư hiền, nếu có người khác mắng nhiếc, phỉ báng, quấy rầy, làm phiền vị tỳ khưu ấy. Vị ấy hiểu rõ như sau: ‘Thọ khổ này do nhĩ xúc sanh đã khởi lên nơi ta. Và nó là do duyên sanh, không phải không do duyên sanh. Do duyên gì? Do duyên xúc.’ Vị ấy thấy xúc ấy là vô thường, thấy thọ là vô thường, thấy tưởng là vô thường, thấy các hành là vô thường, thấy thức là vô thường. Tâm của vị ấy hướng vào, tịnh tín, an trú, và quyết chắc chỉ nơi đối tượng là các đại.

Này chư hiền, nếu có người khác đối xử với vị tỳ khưu ấy bằng những (cách thức) không mong muốn, không đáng ưa, không vừa ý, bằng sự xúc chạm của tay, bằng sự xúc chạm của cục đất, bằng sự xúc chạm của gậy gộc, bằng sự xúc chạm của khí giới. Vị ấy hiểu rõ như sau: ‘Thân này có bản chất như vậy, nơi một thân có bản chất như vậy, sự xúc chạm của tay cũng có thể xảy ra, sự xúc chạm của cục đất cũng có thể xảy ra, sự xúc chạm của gậy gộc cũng có thể xảy ra, sự xúc chạm của khí giới cũng có thể xảy ra. Và điều này đã được Thế Tôn nói trong lời giáo huấn về ví dụ cái cưa: “Này các tỳ khưu, cho dù những tên cướp hạ tiện dùng cưa hai lưỡi mà cưa từng chi phần. Vị nào ở đây khởi lên tâm sân hận, vị ấy không phải là người thực hành giáo huấn của ta.” Tinh tấn của ta sẽ được khởi động, không thụ động; niệm sẽ được thiết lập, không quên lãng; thân sẽ được khinh an, không bứt rứt; tâm sẽ được định tĩnh, nhất tâm. Giờ đây, trong thân này, cứ để cho sự xúc chạm của tay xảy ra, cứ để cho sự xúc chạm của cục đất xảy ra, cứ để cho sự xúc chạm của gậy gộc xảy ra, cứ để cho sự xúc chạm của khí giới xảy ra. Giáo huấn này của chư Phật đang được thực hành.’”

Này chư hiền, nếu trong khi vị tỳ khưu ấy đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an lập. Do đó, vị ấy hốt hoảng, sanh lòng kinh cảm: ‘Thật bất lợi cho ta thay! Thật không phải lợi lộc cho ta thay! Thật ta đã không khéo được! Thật không phải ta đã khéo được! Vì rằng trong khi ta đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an lập.’ Này chư hiền, ví như nàng dâu khi thấy cha chồng thì hốt hoảng, sanh lòng kinh cảm; cũng vậy, này chư hiền, nếu trong khi vị tỳ khưu ấy đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an lập. Do đó, vị ấy hốt hoảng, sanh lòng kinh cảm: ‘Thật bất lợi cho ta thay! Thật không phải lợi lộc cho ta thay! Thật ta đã không khéo được! Thật không phải ta đã khéo được! Vì rằng trong khi ta đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp không được an lập.’ Này chư hiền, nếu trong khi vị tỳ khưu ấy đang tùy niệm Phật như vậy, tùy niệm Pháp như vậy, tùy niệm Tăng như vậy, mà tâm xả y cứ vào thiện pháp được an lập, do đó vị ấy có tâm hoan hỷ. Này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị tỳ khưu cũng đã làm được nhiều việc.

306. Này chư hiền, ví như do duyên cây gỗ, do duyên dây leo, do duyên cỏ, do duyên đất sét, mà khoảng không được bao bọc được gọi là ‘ngôi nhà’; cũng vậy, này chư hiền, do duyên xương, do duyên gân, do duyên thịt, do duyên da, mà khoảng không được bao bọc được gọi là ‘sắc’. Này chư hiền, khi nhãn căn bên trong không bị hư hoại, nhưng các sắc trần bên ngoài không đi vào tầm nhận biết, và không có sự tác ý tương ứng, thì khi ấy phần thức tương ứng không thể khởi sanh. Này chư hiền, khi nhãn căn bên trong không bị hư hoại, và các sắc trần bên ngoài đi vào tầm nhận biết, nhưng không có sự tác ý tương ứng, thì khi ấy phần thức tương ứng cũng không thể khởi sanh. Và này chư hiền, khi nào nhãn căn bên trong không bị hư hoại, các sắc trần bên ngoài đi vào tầm nhận biết, và có sự tác ý tương ứng, thì khi ấy phần thức tương ứng khởi sanh. Sắc nào của người trong trạng thái như vậy, sắc ấy được bao gồm trong sắc thủ uẩn. Thọ nào của người trong trạng thái như vậy, thọ ấy được bao gồm trong thọ thủ uẩn. Tưởng nào của người trong trạng thái như vậy, tưởng ấy được bao gồm trong tưởng thủ uẩn. Các hành nào của người trong trạng thái như vậy, chúng được bao gồm trong hành thủ uẩn. Thức nào của người trong trạng thái như vậy, thức ấy được bao gồm trong thức thủ uẩn.

Vị ấy tuệ tri như vầy: ‘Quả thật, sự thu gom, sự tụ hội, sự tập hợp của năm thủ uẩn này là như vậy. Và điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Vị nào thấy lý duyên khởi, vị ấy thấy Pháp; vị nào thấy Pháp, vị ấy thấy lý duyên khởi.’ Và năm thủ uẩn này chính là các pháp do duyên khởi. Dục, ái luyến, tùy thuận, chấp thủ nào ở nơi năm thủ uẩn này, đó là khổ tập. Sự điều phục dục tham, sự đoạn trừ dục tham nào ở nơi năm thủ uẩn này, đó là khổ diệt.’ Này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị tỳ khưu cũng đã làm được nhiều việc.

Này chư hiền, khi nhĩ căn nội phần không bị hư hoại... cho đến... ý căn không bị hư hoại, nhưng các pháp ngoại phần không đi vào tầm hoạt động, và không có sự tác ý tương ứng, thì khi ấy phần thức tương ứng không khởi sanh. Này chư hiền, khi ý căn nội phần không bị hư hoại, các pháp ngoại phần đi vào tầm hoạt động, nhưng không có sự tác ý tương ứng, thì khi ấy phần thức tương ứng cũng không khởi sanh. Và này chư hiền, khi nào ý căn nội phần không bị hư hoại, các pháp ngoại phần đi vào tầm hoạt động, và có sự tác ý tương ứng, thì khi ấy phần thức tương ứng khởi sanh. Sắc nào của người trong trạng thái như vậy, sắc ấy được gom vào trong sắc thủ uẩn. Thọ nào của người trong trạng thái như vậy, thọ ấy được gom vào trong thọ thủ uẩn. Tưởng nào của người trong trạng thái như vậy, tưởng ấy được gom vào trong tưởng thủ uẩn. Các hành nào của người trong trạng thái như vậy, các hành ấy được gom vào trong hành thủ uẩn. Thức nào của người trong trạng thái như vậy, thức ấy được gom vào trong thức thủ uẩn. Vị ấy tuệ tri như vầy: ‘Quả thật, sự thu gom, sự tụ hội, sự tập hợp của năm thủ uẩn này là như vậy. Và điều này đã được đức Thế Tôn nói đến: ‘Vị nào thấy lý duyên khởi, vị ấy thấy Pháp; vị nào thấy Pháp, vị ấy thấy lý duyên khởi.’ Và năm thủ uẩn này chính là các pháp do duyên khởi. Dục, ái luyến, tùy thuận, chấp thủ nào ở nơi năm thủ uẩn này, đó là khổ tập. Sự điều phục dục tham, sự đoạn trừ dục tham nào ở nơi năm thủ uẩn này, đó là khổ diệt.’ Này chư hiền, chỉ với chừng ấy thôi, vị tỳ khưu cũng đã làm được nhiều việc.

Tôn giả Sāriputta đã nói như vậy. Các vị tỳ khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời dạy của tôn giả Sāriputta.

Kinh Đại Dụ Dấu Chân Voi, kinh thứ tám, chấm dứt.