8. Kinh Gopakamoggallāna

79. Tôi nghe như vầy: Một thời, Tôn giả Ānanda trú tại Rājagaha, trong Trúc Lâm, nơi nuôi dưỡng các con sóc, không bao lâu sau khi Thế Tôn nhập diệt. Lúc bấy giờ, vua Ajātasattu của xứ Māgadha, con của hoàng hậu Vedehi, đang cho tu sửa thành Rājagaha vì lo ngại vua Pajjota. Rồi Tôn giả Ānanda, vào buổi sáng, đắp y, mang bát, vào thành Rājagaha để khất thực. Bấy giờ, Tôn giả Ānanda khởi lên ý nghĩ này: – ‘Còn quá sớm để đi khất thực ở Rājagaha. Ta hãy đi đến nơi làm việc của bà-la-môn Gopakamoggallāna, đến chỗ bà-la-môn Gopakamoggallāna.’

Rồi Tôn giả Ānanda đi đến nơi làm việc của bà-la-môn Gopakamoggallāna, đến chỗ bà-la-môn Gopakamoggallāna. Bà-la-môn Gopakamoggallāna thấy Tôn giả Ānanda từ xa đi đến. Thấy vậy, ông nói với Tôn giả Ānanda: – ‘Xin mời Tôn giả Ānanda. Hoan nghênh Tôn giả Ānanda. Đã lâu lắm rồi Tôn giả Ānanda mới có dịp đến đây. Chỗ ngồi đã được dọn sẵn, xin mời Tôn giả Ānanda an tọa.’ Tôn giả Ānanda ngồi xuống trên chỗ đã dọn sẵn. Bà-la-môn Gopakamoggallāna cũng lấy một chỗ ngồi thấp hơn rồi ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, bà-la-môn Gopakamoggallāna bạch với Tôn giả Ānanda: – ‘Thưa Tôn giả Ānanda, có vị tỳ-khưu nào hội đủ một cách trọn vẹn, một cách toàn diện tất cả những pháp mà Tôn giả Gotama, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đã hội đủ không?’ – ‘Này bà-la-môn, không có một vị tỳ-khưu nào hội đủ một cách trọn vẹn, một cách toàn diện tất cả những pháp mà Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đã hội đủ. Này bà-la-môn, chính Thế Tôn là bậc làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi, làm cho con đường chưa được biết được biết đến, là bậc tuyên thuyết con đường chưa được tuyên thuyết, bậc biết đạo, bậc hiểu đạo, bậc thiện xảo về đạo. Còn nay, các vị đệ tử là những người đi theo con đường và thành tựu sau đó.’ Và cuộc nói chuyện giữa Tôn giả Ānanda và bà-la-môn Gopakamoggallāna đã bị gián đoạn giữa chừng.

Lúc bấy giờ, Bà-la-môn Vassakāra, đại thần xứ Magadha, trong khi đi tuần tra công việc ở thành Rājagaha, đã đi đến nơi làm việc của Bà-la-môn Gopaka Moggallāna, cũng là nơi Tôn giả Ānanda đang ở. Sau khi đến, ông đã cùng Tôn giả Ānanda chào hỏi thăm hỏi. Sau khi trao đổi những lời chào hỏi thân tình, đáng ghi nhớ, ông ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, Bà-la-môn Vassakāra, đại thần xứ Magadha, nói với Tôn giả Ānanda điều này: ‘Thưa Tôn giả Ānanda, hiện nay các vị đang ngồi lại với nhau để bàn luận về chuyện gì vậy? Và câu chuyện còn dang dở của các vị là gì?’ ‘Này Bà-la-môn, ở đây, Bà-la-môn Gopaka Moggallāna đã hỏi tôi như vầy: ‘Thưa Tôn giả Ānanda, có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, được đầy đủ trọn vẹn về mọi phương diện, về mọi mặt, với những pháp mà Tôn giả Gotama, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đã từng được đầy đủ không?’ Khi được hỏi như vậy, này Bà-la-môn, tôi đã trả lời Bà-la-môn Gopaka Moggallāna như sau: ‘Này Bà-la-môn, không có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, được đầy đủ trọn vẹn về mọi phương diện, về mọi mặt, với những pháp mà Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đã từng được đầy đủ. Vì rằng, này Bà-la-môn, chính Thế Tôn là bậc làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi, là bậc làm cho con đường chưa được biết đến được biết đến, là bậc tuyên thuyết con đường chưa được tuyên thuyết. Ngài là bậc biết đạo, bậc hiểu rõ đạo, bậc thiện xảo về đạo. Còn các vị đệ tử ngày nay là những người đi theo con đường, thành tựu sau đó.’ Này Bà-la-môn, đó là câu chuyện còn dang dở của chúng tôi với Bà-la-môn Gopaka Moggallāna. Rồi thì ngài đến.’

80. ‘Thưa Tôn giả Ānanda, có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, đã được Tôn giả Gotama chỉ định rằng: ‘Sau khi ta qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của các ngươi’, để bây giờ các vị có thể y chỉ vào không?’ ‘Này Bà-la-môn, không có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, đã được Thế Tôn, bậc Toàn Tri, Toàn Kiến, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, chỉ định rằng: ‘Sau khi ta qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của các ngươi’, để bây giờ chúng tôi có thể y chỉ vào.’ ‘Vậy thưa Tôn giả Ānanda, có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, được Tăng chúng đồng thuận, được nhiều vị Trưởng lão Tỳ khưu chỉ định rằng: ‘Sau khi Thế Tôn qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của chúng ta’, để bây giờ các vị có thể y chỉ vào không?’ ‘Này Bà-la-môn, không có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, được Tăng chúng đồng thuận, được nhiều vị Trưởng lão Tỳ khưu chỉ định rằng: ‘Sau khi Thế Tôn qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của chúng ta’, để bây giờ chúng tôi có thể y chỉ vào.’ ‘Thưa Tôn giả Ānanda, nếu không có nơi nương tựa như vậy, đâu là nguyên nhân cho sự hòa hợp của các vị?’ ‘Này Bà-la-môn, chúng tôi không phải là không có nơi nương tựa. Này Bà-la-môn, chúng tôi có nơi nương tựa. Chúng tôi có Pháp làm nơi nương tựa.’

‘Khi được hỏi: ‘Thưa Tôn giả Ānanda, có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, đã được Tôn giả Gotama chỉ định rằng: ‘Sau khi ta qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của các ngươi’, để bây giờ các vị có thể y chỉ vào không?’, ngài đã trả lời: ‘Này Bà-la-môn, không có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, đã được Thế Tôn, bậc Toàn Tri, Toàn Kiến, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, chỉ định rằng: ‘Sau khi ta qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của các ngươi’, để bây giờ chúng tôi có thể y chỉ vào.’ Khi được hỏi: ‘Vậy thưa Tôn giả Ānanda, có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, được Tăng chúng đồng thuận, được nhiều vị Trưởng lão Tỳ khưu chỉ định rằng: ‘Sau khi Thế Tôn qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của chúng ta’, để bây giờ các vị có thể y chỉ vào không?’, ngài đã trả lời: ‘Này Bà-la-môn, không có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, được Tăng chúng đồng thuận, được nhiều vị Trưởng lão Tỳ khưu chỉ định rằng: ‘Sau khi Thế Tôn qua đời, vị này sẽ là nơi nương tựa của chúng ta’, để bây giờ chúng tôi có thể y chỉ vào.’ Khi được hỏi: ‘Thưa Tôn giả Ānanda, nếu không có nơi nương tựa như vậy, đâu là nguyên nhân cho sự hòa hợp của các vị?’, ngài đã trả lời: ‘Này Bà-la-môn, chúng tôi không phải là không có nơi nương tựa. Này Bà-la-môn, chúng tôi có nơi nương tựa. Chúng tôi có Pháp làm nơi nương tựa.’ Vậy thưa Tôn giả Ānanda, ý nghĩa của lời nói này nên được hiểu như thế nào?’

81. ‘Này Bà-la-môn, có giới luật đã được Thế Tôn, bậc Toàn Tri, Toàn Kiến, A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, chế định cho các Tỳ khưu, và có Pātimokkha (Giới Bổn) đã được Ngài tuyên đọc. Vào ngày Uposatha, tất cả chúng tôi, bao nhiêu vị sống nương vào một khu vực làng mạc, đều tụ họp lại một nơi. Sau khi tụ họp, chúng tôi thỉnh mời vị nào thông thuộc Pātimokkha, vị ấy sẽ tụng đọc. Trong khi đang tụng đọc, nếu có vị Tỳ khưu nào phạm tội, có sự vi phạm, chúng tôi sẽ xử lý vị ấy theo đúng Pháp, theo đúng lời chỉ dạy.’

‘Như vậy, không phải các Tôn giả xử lý, mà chính là Pháp xử lý.’ ‘Thưa Tôn giả Ānanda, hiện nay có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, mà các vị tôn trọng, kính mến, quý trọng, cúng dường; và sau khi tôn trọng, kính mến, các vị sống nương tựa vào vị ấy không?’ ‘Này Bà-la-môn, hiện nay không có vị Tỳ khưu nào dù chỉ một người, mà chúng tôi tôn trọng, kính mến, quý trọng, cúng dường; và sau khi tôn trọng, kính mến, chúng tôi sống nương tựa vào vị ấy.’

“Thưa ngài Ānanda, có vị tỳ khưu nào được Tôn giả Gotama chỉ định rằng: ‘Sau khi ta diệt độ, vị này sẽ là chỗ nương tựa của các ngươi,’ mà hiện nay các ngài y chỉ theo không?” – Khi được hỏi như vậy, ngài đã trả lời rằng: “Thưa Bà-la-môn, không có một vị tỳ khưu nào được Thế Tôn, bậc Toàn Tri, Toàn Kiến, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác chỉ định rằng: ‘Sau khi ta diệt độ, vị này sẽ là chỗ nương tựa của các ngươi,’ mà hiện nay chúng tôi y chỉ theo.”; “Thưa ngài Ānanda, vậy có vị tỳ khưu nào được Tăng chúng đồng thuận, được nhiều vị trưởng lão tỳ khưu chỉ định rằng: ‘Sau khi Thế Tôn diệt độ, vị này sẽ là chỗ nương tựa của chúng ta,’ mà hiện nay các ngài y chỉ theo không?” – Khi được hỏi như vậy, ngài đã trả lời rằng: “Thưa Bà-la-môn, không có một vị tỳ khưu nào được Tăng chúng đồng thuận, được nhiều vị trưởng lão tỳ khưu chỉ định rằng: ‘Sau khi Thế Tôn diệt độ, vị này sẽ là chỗ nương tựa của chúng ta,’ mà hiện nay chúng tôi y chỉ theo.”; “Thưa ngài Ānanda, vậy có vị tỳ khưu nào mà hiện nay các ngài tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường; và sau khi đã tôn kính, trọng vọng, các ngài nương tựa vị ấy mà sống không?” – Khi được hỏi như vậy, ngài đã trả lời rằng: “Thưa Bà-la-môn, không có một vị tỳ khưu nào mà hiện nay chúng tôi tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường; và sau khi đã tôn kính, trọng vọng, chúng tôi nương tựa vị ấy mà sống.” Thưa ngài Ānanda, vậy ý nghĩa của lời nói này nên được hiểu như thế nào?”

82. “Thưa Bà-la-môn, có mười pháp đáng kính tín đã được Thế Tôn, bậc Toàn Tri, Toàn Kiến, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác tuyên thuyết. Vị nào mà ở nơi vị ấy có sự hiện hữu của các pháp này, thì hiện nay chúng tôi tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường vị ấy; sau khi đã tôn kính, trọng vọng, chúng tôi nương tựa vị ấy mà sống. Mười pháp ấy là những gì?

“Này Bà-la-môn, ở đây, vị tỳ khưu là người có giới hạnh, sống được phòng hộ bởi sự thu thúc của giới bổn Pātimokkha, có đầy đủ oai nghi và nơi hành xứ, thấy sự nguy hiểm trong các lỗi nhỏ nhặt, chấp nhận và tu học trong các học giới.

“Vị ấy là người đa văn, ghi nhớ những điều đã nghe, tích lũy những điều đã nghe. Những pháp nào toàn thiện ở phần đầu, toàn thiện ở phần giữa, toàn thiện ở phần cuối, có đầy đủ ý nghĩa và văn cú, trình bày về phạm hạnh hoàn toàn đầy đủ và trong sạch, những pháp như vậy đã được vị ấy nghe nhiều, ghi nhớ, thực hành thuần thục bằng lời, quán xét bằng ý, và khéo thông đạt bằng trí tuệ.

“Vị ấy là người biết đủ với y phục, vật thực, chỗ ở, và dược phẩm trị bệnh.

“Vị ấy là người đạt được bốn thiền thuộc về tăng thượng tâm, là những pháp hiện tại lạc trú, một cách không khó khăn, không mệt nhọc, theo như ý muốn.

“Vị ấy chứng nghiệm được các loại thần thông khác nhau: một thân hiện thành nhiều thân, nhiều thân hiện thành một thân; hiện hình, biến hình; đi xuyên qua tường, qua vách, qua núi không bị trở ngại, như đi vào hư không; độn thổ, trồi lên khỏi đất như ở trong nước; đi trên nước không chìm, như đi trên đất liền; ngồi kiết già đi trên hư không như con chim có cánh; với bàn tay, vị ấy chạm và rờ mặt trăng và mặt trời, những vật có đại thần thông, đại uy lực như vậy; và có thể dùng thân để tác động đến tận cõi Phạm thiên.

“Với thiên nhĩ thông thanh tịnh, siêu nhân, vị ấy nghe được hai loại âm thanh, của chư thiên và của loài người, dù ở xa hay ở gần.

“Vị ấy biết rõ tâm của các chúng sanh khác, của các người khác, bằng tâm của mình. Vị ấy biết rõ tâm có tham là ‘tâm có tham’; tâm không tham là ‘tâm không tham’; tâm có sân là ‘tâm có sân’; tâm không sân là ‘tâm không sân’; tâm có si là ‘tâm có si’; tâm không si là ‘tâm không si’; tâm thu nhiếp là ‘tâm thu nhiếp’; tâm tán loạn là ‘tâm tán loạn’; tâm quảng đại là ‘tâm quảng đại’; tâm không quảng đại là ‘tâm không quảng đại’; tâm hữu thượng là ‘tâm hữu thượng’; tâm vô thượng là ‘tâm vô thượng’; tâm có định là ‘tâm có định’; tâm không có định là ‘tâm không có định’; tâm giải thoát là ‘tâm giải thoát’; và tâm không giải thoát là ‘tâm không giải thoát’.

‘Vị ấy nhớ lại nhiều đời sống quá khứ, cụ thể là – một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời, hai mươi đời, ba mươi đời, bốn mươi đời, năm mươi đời, một trăm đời, một ngàn đời, một trăm ngàn đời, nhiều kiếp hoại, nhiều kiếp thành, nhiều kiếp thành hoại – ‘Ở nơi kia, ta đã có tên như thế này, dòng họ như thế này, dung sắc như thế này, thức ăn như thế này, đã trải qua khổ lạc như thế này, tuổi thọ có giới hạn như thế này. Ta, sau khi chết từ nơi ấy, đã sanh lại ở nơi kia. Ở nơi đó, ta cũng đã có tên như thế này, dòng họ như thế này, dung sắc như thế này, thức ăn như thế này, đã trải qua khổ lạc như thế này, tuổi thọ có giới hạn như thế này. Ta, sau khi chết từ nơi ấy, đã sanh lại ở đây’. Như vậy, vị ấy nhớ lại nhiều đời sống quá khứ với các khía cạnh và các chi tiết.

‘Với thiên nhãn thanh tịnh, siêu việt mắt người, vị ấy thấy các chúng sanh đang chết, đang sanh, hạ liệt, cao sang, xinh đẹp, xấu xí, đi đến thiện thú, đi đến ác thú, và biết rõ chúng sanh tùy theo nghiệp của họ.

‘Do sự đoạn tận các lậu hoặc, vị ấy tự mình với thắng trí chứng ngộ, đạt đến và an trú trong tâm giải thoát, tuệ giải thoát không còn lậu hoặc, ngay trong hiện tại.

‘Này Bà-la-môn, mười pháp làm phát sanh tịnh tín này đã được Thế Tôn, bậc Tri Giả, bậc Kiến Giả, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Giác ấy tuyên thuyết. Vị nào mà chúng tôi thấy có những pháp này, vị ấy được chúng tôi hiện nay tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường; sau khi tôn kính, trọng vọng, chúng tôi nương tựa mà sống’.

83. Khi được nói như vậy, Bà-la-môn Vassakāra, đại thần xứ Ma-kiệt-đà, đã nói với tướng quân Upananda: ‘Tôn giả tướng quân nghĩ thế nào, nếu các vị tôn giả này tôn kính người đáng tôn kính, trọng vọng người đáng trọng vọng, quý mến người đáng quý mến, cúng dường người đáng cúng dường?’ ‘Quả thật, các vị tôn giả này tôn kính người đáng tôn kính, trọng vọng người đáng trọng vọng, quý mến người đáng quý mến, cúng dường người đáng cúng dường. Vì nếu các vị tôn giả ấy không tôn kính, không trọng vọng, không quý mến, không cúng dường vị này, thì còn ai khác để các vị tôn giả ấy tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường, và sau khi tôn kính, trọng vọng, quý mến, cúng dường, lại nương tựa mà sống?’ Bấy giờ, Bà-la-môn Vassakāra, đại thần xứ Ma-kiệt-đà, đã nói với Tôn giả Ānanda điều này: ‘Hiện nay, Tôn giả Ānanda đang ở đâu?’ ‘Này Bà-la-môn, hiện nay tôi đang ở tại Trúc Lâm.’ ‘Thưa Tôn giả Ānanda, Trúc Lâm có khả ái, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng gió người, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư không?’ ‘Quả thật, này Bà-la-môn, Trúc Lâm khả ái, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng gió người, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư, đúng như nơi được những người bảo vệ, những người canh giữ như ngài trông coi.’ ‘Quả thật, thưa Tôn giả Ānanda, Trúc Lâm khả ái, ít tiếng động, ít ồn ào, vắng gió người, kín đáo, thích hợp cho việc độc cư, đúng như nơi dành cho các vị tôn giả là những người hành thiền, có nếp sống thiền định. Và các vị tôn giả quả là những người hành thiền và có nếp sống thiền định.’

‘Thưa Tôn giả Ānanda, có một thời, Tôn giả Gotama ấy đang ở tại Vesālī, trong Đại Lâm, tại giảng đường có mái nhọn. Bấy giờ, thưa Tôn giả Ānanda, tôi đã đi đến Đại Lâm, đến giảng đường có mái nhọn, đến chỗ Tôn giả Gotama. Ở đó, Tôn giả Gotama đã thuyết giảng về thiền định bằng nhiều cách. Tôn giả Gotama ấy quả là người hành thiền và có nếp sống thiền định. Nhưng có phải Tôn giả Gotama ấy đã tán thán tất cả mọi loại thiền định không?’

84. “Này Bà la môn, thật vậy, Thế Tôn ấy không tán thán tất cả các loại thiền, và Thế Tôn ấy cũng không phải là không tán thán tất cả các loại thiền. Này Bà la môn, Thế Tôn ấy không tán thán loại thiền nào? Này Bà la môn, ở đây, có người sống với tâm bị tham dục xâm chiếm, bị tham dục áp đảo, và không biết như thật sự xuất ly khỏi tham dục đã sanh khởi; vị ấy lấy chính tham dục làm đối tượng bên trong mà thiền quán, trầm tư, chiêm nghiệm, suy xét. (Vị ấy) sống với tâm bị sân hận xâm chiếm, bị sân hận áp đảo, và không biết như thật sự xuất ly khỏi sân hận đã sanh khởi; vị ấy lấy chính sân hận làm đối tượng bên trong mà thiền quán, trầm tư, chiêm nghiệm, suy xét. (Vị ấy) sống với tâm bị hôn trầm thụy miên xâm chiếm, bị hôn trầm thụy miên áp đảo, và không biết như thật sự xuất ly khỏi hôn trầm thụy miên đã sanh khởi; vị ấy lấy chính hôn trầm thụy miên làm đối tượng bên trong mà thiền quán, trầm tư, chiêm nghiệm, suy xét. (Vị ấy) sống với tâm bị trạo cử hối quá xâm chiếm, bị trạo cử hối quá áp đảo, và không biết như thật sự xuất ly khỏi trạo cử hối quá đã sanh khởi; vị ấy lấy chính trạo cử hối quá làm đối tượng bên trong mà thiền quán, trầm tư, chiêm nghiệm, suy xét. (Vị ấy) sống với tâm bị hoài nghi xâm chiếm, bị hoài nghi áp đảo, và không biết như thật sự xuất ly khỏi hoài nghi đã sanh khởi; vị ấy lấy chính hoài nghi làm đối tượng bên trong mà thiền quán, trầm tư, chiêm nghiệm, suy xét. Này Bà la môn, thật vậy, Thế Tôn không tán thán loại thiền như vậy.”

“Này Bà la môn, Thế Tôn ấy tán thán loại thiền nào? Này Bà la môn, ở đây, vị tỳ khưu ly dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú Sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Do diệt tầm và tứ, nội tĩnh nhất tâm, không tầm không tứ, chứng và trú Nhị thiền, một trạng thái hỷ lạc do định sanh... tam thiền... chứng và trú Tứ thiền. Này Bà la môn, thật vậy, Thế Tôn tán thán loại thiền như vậy.”

“Thưa ngài Ānanda, Tôn giả Gotama đã khiển trách loại thiền đáng khiển trách, và đã tán thán loại thiền đáng tán thán. Thưa ngài Ānanda, bây giờ chúng tôi xin đi; chúng tôi có nhiều công việc, nhiều phận sự phải làm.” – “Này Bà la môn, bây giờ ngài hãy làm theo thời mà ngài nghĩ là thích hợp.” Bấy giờ, Bà la môn Vassakāra, đại thần xứ Magadha, sau khi hoan hỷ, tín thọ lời nói của Tôn giả Ānanda, đã từ chỗ ngồi đứng dậy và ra đi.

Bấy giờ, Bà la môn Gopaka Moggallāna, khi Bà la môn Vassakāra, đại thần xứ Magadha, vừa ra đi không bao lâu, đã nói với Tôn giả Ānanda điều này: “Điều mà chúng tôi đã hỏi Tôn giả Ānanda, Tôn giả Ānanda đã không giải đáp cho chúng tôi.” – “Này Bà la môn, chẳng phải tôi đã nói với ông rồi sao: ‘Này Bà la môn, không có một tỳ khưu nào thành tựu một cách trọn vẹn, một cách toàn diện tất cả các pháp ấy, những pháp mà Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác, đã thành tựu. Này Bà la môn, vì rằng Thế Tôn là bậc làm cho con đường chưa sanh được sanh khởi, làm cho con đường chưa hiện khởi được hiện khởi, là bậc tuyên thuyết con đường chưa được tuyên thuyết, là bậc biết đạo, bậc hiểu đạo, bậc thiện xảo về đạo. Còn các vị đệ tử ngày nay là những người đi theo con đường, và thành tựu (các pháp ấy) về sau.’”

Kinh Gopaka Moggallāna, thứ tám, chấm dứt.