3. Kinh Đại Phương Quảng

449. Tôi nghe như vầy: Một thời, Thế Tôn trú ở Sāvatthī, tại Jetavana, trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika. Bấy giờ, Tôn giả Mahākoṭṭhika, vào buổi chiều, từ nơi độc cư thiền định đứng dậy, đi đến chỗ Tôn giả Sāriputta; sau khi đến, đã cùng Tôn giả Sāriputta chào hỏi thăm hỏi. Sau khi trao đổi những lời chào hỏi thân tình, đáng ghi nhớ, ngài ngồi xuống một bên. Ngồi một bên, Tôn giả Mahākoṭṭhika nói với Tôn giả Sāriputta điều này:

‘Người liệt tuệ, người liệt tuệ,’ thưa hiền giả, được gọi như vậy. Thưa hiền giả, do mức độ nào mà được gọi là ‘người liệt tuệ’?

‘Không tuệ tri, không tuệ tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘người liệt tuệ’.

Và không tuệ tri điều gì? Không tuệ tri ‘Đây là khổ,’ không tuệ tri ‘Đây là khổ tập,’ không tuệ tri ‘Đây là khổ diệt,’ không tuệ tri ‘Đây là con đường đưa đến khổ diệt.’ ‘Không tuệ tri, không tuệ tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘người liệt tuệ’.

‘Lành thay, thưa hiền giả,’ Tôn giả Mahākoṭṭhika, sau khi hoan hỷ, tán thán lời nói của Tôn giả Sāriputta, đã hỏi Tôn giả Sāriputta một câu hỏi khác nữa:

‘Người có trí tuệ, người có trí tuệ,’ thưa hiền giả, được gọi như vậy. Thưa hiền giả, do mức độ nào mà được gọi là ‘người có trí tuệ’?

‘Tuệ tri, tuệ tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘người có trí tuệ’.

Và tuệ tri điều gì? Tuệ tri ‘Đây là khổ,’ tuệ tri ‘Đây là khổ tập,’ tuệ tri ‘Đây là khổ diệt,’ tuệ tri ‘Đây là con đường đưa đến khổ diệt.’ ‘Tuệ tri, tuệ tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘người có trí tuệ’.

‘Thức, thức,’ thưa hiền giả, được gọi như vậy. Thưa hiền giả, do mức độ nào mà được gọi là ‘thức’?

‘Liễu tri, liễu tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘thức’.

Và liễu tri điều gì? Liễu tri cả lạc, liễu tri cả khổ, liễu tri cả bất khổ bất lạc. ‘Liễu tri, liễu tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘thức’.

Thưa hiền giả, cái gọi là tuệ và cái gọi là thức – những pháp này là tương hợp hay không tương hợp? Và có thể nào, sau khi phân tách, phân tách những pháp này, tuyên bố sự khác biệt của chúng không? Thưa hiền giả, cái gọi là tuệ và cái gọi là thức – những pháp này là tương hợp, không phải không tương hợp. Và không thể nào, sau khi phân tách, phân tách những pháp này, tuyên bố sự khác biệt của chúng. Thưa hiền giả, cái gì được tuệ tri, cái đó được liễu tri; cái gì được liễu tri, cái đó được tuệ tri. Do đó, những pháp này là tương hợp, không phải không tương hợp. Và không thể nào, sau khi phân tách, phân tách những pháp này, tuyên bố sự khác biệt của chúng.

“Thưa hiền giả, thọ nào, tưởng nào, và thức nào, những pháp này là tương hợp hay không tương hợp? Và có thể nào, sau khi phân tách, phân tách các pháp này, để trình bày sự khác biệt của chúng không?” “Thưa hiền giả, thọ nào, tưởng nào, và thức nào, những pháp này là tương hợp, không phải không tương hợp. Và không thể nào, sau khi phân tách, phân tách các pháp này, để trình bày sự khác biệt của chúng. Này hiền giả, cái gì được cảm thọ, cái đó được tưởng tri; cái gì được tưởng tri, cái đó được thức biết. Do đó, những pháp này là tương hợp, không phải không tương hợp. Và không thể nào, sau khi phân tách, phân tách các pháp này, để trình bày sự khác biệt của chúng.”

Này hiền giả, đối với người đã chết, đã mệnh chung, thì thân hành đã được chấm dứt, đã được lắng dịu; khẩu hành đã được chấm dứt, đã được lắng dịu; tâm hành đã được chấm dứt, đã được lắng dịu; mạng căn đã cạn kiệt, hơi ấm đã tắt, các căn đã bị hủy hoại. Còn đối với vị tỳ khưu đã nhập Diệt Thọ Tưởng Định, thân hành của vị ấy cũng đã được chấm dứt, đã được lắng dịu; khẩu hành cũng đã được chấm dứt, đã được lắng dịu; tâm hành cũng đã được chấm dứt, đã được lắng dịu; nhưng mạng căn chưa cạn kiệt, hơi ấm chưa tắt, các căn vẫn trong sáng. Này hiền giả, giữa người đã chết, đã mệnh chung, và vị tỳ khưu đã nhập Diệt Thọ Tưởng Định – đây là sự khác biệt giữa họ.

Và cảm nhận điều gì? Cảm nhận cả lạc, cảm nhận cả khổ, cảm nhận cả bất khổ bất lạc. ‘Cảm nhận, cảm nhận,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘thọ’.

‘Tưởng, tưởng,’ thưa hiền giả, được gọi như vậy. Thưa hiền giả, do mức độ nào mà được gọi là ‘tưởng’?

‘Tưởng tri, tưởng tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘tưởng’.

Và tưởng tri điều gì? Tưởng tri cả màu xanh, tưởng tri cả màu vàng, tưởng tri cả màu đỏ, tưởng tri cả màu trắng. ‘Tưởng tri, tưởng tri,’ thưa hiền giả, vì vậy được gọi là ‘tưởng’.

451. “Thưa hiền giả, với ý thức thanh tịnh, đã thoát khỏi năm căn, điều gì nên được biết?”

“Thưa hiền giả, với ý thức thanh tịnh, đã thoát khỏi năm căn, Không Vô Biên Xứ nên được biết với ý niệm ‘hư không là vô biên’, Thức Vô Biên Xứ nên được biết với ý niệm ‘thức là vô biên’, Vô Sở Hữu Xứ nên được biết với ý niệm ‘không có gì cả’.”

“Thưa hiền giả, pháp nên được biết thì được biết một cách phân biệt bằng gì?”

“Thưa hiền giả, pháp nên được biết thì được biết một cách phân biệt bằng tuệ nhãn.”

“Thưa hiền giả, vậy trí tuệ có mục đích gì?”

“Thưa hiền giả, trí tuệ có mục đích là để thắng tri, liễu tri, và đoạn tận.”

452. “Thưa hiền giả, có bao nhiêu duyên cho sự sanh khởi của chánh kiến?”

“Thưa hiền giả, có hai duyên cho sự sanh khởi của chánh kiến: tiếng nói từ người khác và như lý tác ý. Thưa hiền giả, đây là hai duyên cho sự sanh khởi của chánh kiến.”

“Thưa hiền giả, chánh kiến được hỗ trợ bởi bao nhiêu chi phần thì có quả là tâm giải thoát và có quả lợi ích là tâm giải thoát, có quả là tuệ giải thoát và có quả lợi ích là tuệ giải thoát?”

“Thưa hiền giả, chánh kiến được hỗ trợ bởi năm chi phần thì có quả là tâm giải thoát và có quả lợi ích là tâm giải thoát, có quả là tuệ giải thoát và có quả lợi ích là tuệ giải thoát. Này hiền giả, ở đây, chánh kiến được giới hỗ trợ, được văn (nghe pháp) hỗ trợ, được thảo luận hỗ trợ, được chỉ hỗ trợ, và được quán hỗ trợ. Thưa hiền giả, chánh kiến được hỗ trợ bởi năm chi phần này thì có quả là tâm giải thoát và có quả lợi ích là tâm giải thoát, có quả là tuệ giải thoát và có quả lợi ích là tuệ giải thoát.”

453. “Thưa hiền giả, có bao nhiêu cõi hữu?”

“Thưa hiền giả, có ba cõi hữu này: dục hữu, sắc hữu, và vô sắc hữu.”

“Thưa hiền giả, làm thế nào mà trong tương lai lại có sự tái sanh?”

“Thưa hiền giả, đối với các chúng sanh bị vô minh triền cái, bị ái kiết sử trói buộc, do sự hoan hỷ nơi này nơi kia, như vậy trong tương lai có sự tái sanh.”

“Thưa hiền giả, làm thế nào mà trong tương lai không có sự tái sanh?”

“Thưa hiền giả, do sự ly tham vô minh, do minh sanh khởi, do ái diệt, như vậy trong tương lai không có sự tái sanh.”

454. “Thưa hiền giả, thế nào là sơ thiền?”

“Thưa hiền giả, ở đây, vị tỳ khưu ly dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú sơ thiền, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm, có tứ. Thưa hiền giả, đây được gọi là sơ thiền.”

“Thưa hiền giả, sơ thiền có bao nhiêu chi?”

“Thưa hiền giả, sơ thiền có năm chi. Này hiền giả, ở đây, đối với vị tỳ khưu đã nhập sơ thiền, có tầm khởi lên, có tứ, có hỷ, có lạc, và có nhất tâm. Thưa hiền giả, như vậy sơ thiền có năm chi.”

“Thưa hiền giả, sơ thiền đã từ bỏ bao nhiêu chi và thành tựu bao nhiêu chi?”

“Thưa hiền giả, sơ thiền đã từ bỏ năm chi và thành tựu năm chi. Này hiền giả, ở đây, đối với vị tỳ khưu đã nhập sơ thiền, tham dục đã được từ bỏ, sân hận đã được từ bỏ, hôn trầm thụy miên đã được từ bỏ, trạo cử hối quá đã được từ bỏ, hoài nghi đã được từ bỏ; và có tầm khởi lên, có tứ, có hỷ, có lạc, và có nhất tâm. Thưa hiền giả, như vậy sơ thiền đã từ bỏ năm chi và thành tựu năm chi.”

455. “Thưa hiền giả, năm căn này có đối tượng khác nhau, có hành xứ khác nhau, không trải nghiệm đối tượng hành xứ của nhau, đó là: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn. Thưa hiền giả, đối với năm căn này có đối tượng khác nhau, có hành xứ khác nhau, không trải nghiệm đối tượng hành xứ của nhau, cái gì là nơi nương tựa? Và cái gì trải nghiệm đối tượng hành xứ của chúng?”

“Thưa hiền giả, năm căn này có đối tượng khác nhau, có hành xứ khác nhau, không trải nghiệm đối tượng hành xứ của nhau, đó là: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn. Thưa hiền giả, đối với năm căn này có đối tượng khác nhau, có hành xứ khác nhau, không trải nghiệm đối tượng hành xứ của nhau, ý là nơi nương tựa, và ý trải nghiệm đối tượng hành xứ của chúng.”

456. Này hiền giả, có năm căn này, tức là: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn. Này hiền giả, năm căn này tồn tại y cứ vào cái gì vậy?

Này hiền giả, có năm căn này, tức là: nhãn căn, nhĩ căn, tỷ căn, thiệt căn, thân căn. Này hiền giả, năm căn này tồn tại y cứ vào mạng căn.

Này hiền giả, còn mạng căn thì tồn tại y cứ vào cái gì vậy?

Mạng căn tồn tại y cứ vào hơi ấm.

Này hiền giả, còn hơi ấm thì tồn tại y cứ vào cái gì vậy?

Hơi ấm tồn tại y cứ vào mạng căn.

Này hiền giả, vừa rồi chúng tôi đã hiểu lời nói của Tôn giả Sāriputta như vầy: ‘Mạng căn tồn tại y cứ vào hơi ấm.’ Và cũng vừa rồi, này hiền giả, chúng tôi đã hiểu lời nói của Tôn giả Sāriputta như vầy: ‘Hơi ấm tồn tại y cứ vào mạng căn.’

Này hiền giả, vậy ý nghĩa của lời nói này cần được hiểu như thế nào vậy?

Này hiền giả, vậy thì tôi sẽ đưa ra một ví dụ cho hiền giả; vì ở đời này, có một số người có trí nhờ ví dụ mà hiểu được ý nghĩa của lời nói. Này hiền giả, ví như khi một ngọn đèn dầu đang cháy, do y cứ vào ngọn lửa mà ánh sáng hiện rõ, do y cứ vào ánh sáng mà ngọn lửa hiện rõ; cũng vậy, này hiền giả, thọ mạng y cứ vào hơi ấm mà tồn tại, và hơi ấm y cứ vào thọ mạng mà tồn tại.

457. Này hiền giả, các hành thuộc về mạng sống và các pháp thuộc về cảm thọ là một, hay các hành thuộc về mạng sống là khác, các pháp thuộc về cảm thọ là khác? Này hiền giả, các hành thuộc về mạng sống và các pháp thuộc về cảm thọ không phải là một. Này hiền giả, nếu các hành thuộc về mạng sống và các pháp thuộc về cảm thọ là một, thì sự xuất khỏi thiền định của vị tỳ khưu đã nhập Diệt Thọ Tưởng Định sẽ không được biết đến. Và này hiền giả, vì các hành thuộc về mạng sống là khác, các pháp thuộc về cảm thọ là khác, nên sự xuất khỏi thiền định của vị tỳ khưu đã nhập Diệt Thọ Tưởng Định mới được biết đến.

Này hiền giả, khi có bao nhiêu pháp từ bỏ thân này, thì thân này nằm đó, bị vứt bỏ, bị quăng đi, như một khúc gỗ vô tri vậy?

Này hiền giả, khi ba pháp từ bỏ thân này – tức là mạng căn, hơi ấm, và thức – thì thân này nằm đó, bị vứt bỏ, bị quăng đi, như một khúc gỗ vô tri.

Này hiền giả, giữa người đã chết, đã mệnh chung, và vị tỳ khưu đã nhập Diệt Thọ Tưởng Định – có sự khác biệt gì giữa họ vậy?

458. Này hiền giả, có bao nhiêu duyên để nhập tâm giải thoát không khổ không lạc vậy?

Này hiền giả, có bốn duyên để nhập tâm giải thoát không khổ không lạc. Ở đây, này hiền giả, vị tỳ khưu do từ bỏ lạc, từ bỏ khổ, và do sự diệt mất của hỷ và ưu từ trước, nên đã chứng và trú vào thiền thứ tư, là trạng thái không khổ không lạc, có niệm thanh tịnh nhờ xả. Này hiền giả, đây là bốn duyên để nhập tâm giải thoát không khổ không lạc.

Này hiền giả, có bao nhiêu duyên để nhập vô tướng tâm giải thoát vậy?

Này hiền giả, có hai duyên để nhập vô tướng tâm giải thoát: sự không tác ý đến tất cả các tướng, và sự tác ý đến vô tướng giới. Này hiền giả, đây là hai duyên để nhập vô tướng tâm giải thoát.

Này hiền giả, có bao nhiêu duyên để duy trì vô tướng tâm giải thoát vậy?

Này hiền giả, có ba duyên để duy trì vô tướng tâm giải thoát: sự không tác ý đến tất cả các tướng, sự tác ý đến vô tướng giới, và sự chuẩn bị từ trước. Này hiền giả, đây là ba duyên để duy trì vô tướng tâm giải thoát.

Này hiền giả, có bao nhiêu duyên để xuất khỏi vô tướng tâm giải thoát vậy?

Này hiền giả, có hai duyên để xuất khỏi vô tướng tâm giải thoát: sự tác ý đến tất cả các tướng, và sự không tác ý đến vô tướng giới. Này hiền giả, đây là hai duyên để xuất khỏi vô tướng tâm giải thoát.

459. Này hiền giả, vô lượng tâm giải thoát, vô sở hữu tâm giải thoát, không tâm giải thoát, và vô tướng tâm giải thoát – những pháp này có ý nghĩa khác nhau và văn tự khác nhau, hay chúng có cùng một ý nghĩa, chỉ khác nhau về văn tự vậy?

“Này hiền giả, Vô lượng tâm giải thoát này, Vô sở hữu xứ tâm giải thoát, Không tâm giải thoát, và Vô tướng tâm giải thoát – này hiền giả, có trường hợp mà do đó các pháp này có nghĩa khác nhau và văn cú cũng khác nhau; và này hiền giả, cũng có trường hợp mà do đó các pháp này có cùng một nghĩa, chỉ có văn cú là khác nhau.”

“Thưa hiền giả, trường hợp nào mà do đó các pháp này có nghĩa khác nhau và văn cú cũng khác nhau?”

“Này hiền giả, ở đây, vị tỳ khưu an trú biến mãn một phương với tâm câu hữu với từ, cũng vậy phương thứ hai, cũng vậy phương thứ ba, cũng vậy phương thứ tư. Cứ như thế, trên, dưới, ngang, khắp mọi nơi, cùng khắp tất cả, vị ấy an trú biến mãn toàn thể thế gian với tâm câu hữu với từ, quảng đại, vô biên, không hận, không sân. Với tâm câu hữu với bi... với tâm câu hữu với hỷ... với tâm câu hữu với xả, vị ấy an trú biến mãn một phương, cũng vậy phương thứ hai, cũng vậy phương thứ ba, cũng vậy phương thứ tư. Cứ như thế, trên, dưới, ngang, khắp mọi nơi, cùng khắp tất cả, vị ấy an trú biến mãn toàn thể thế gian với tâm câu hữu với xả, quảng đại, vô biên, không hận, không sân. Này hiền giả, đây được gọi là Vô lượng tâm giải thoát.”

“Thưa hiền giả, thế nào là Vô sở hữu xứ tâm giải thoát?”

“Này hiền giả, ở đây, vị tỳ khưu vượt qua hoàn toàn Thức vô biên xứ, với ý niệm ‘không có gì cả’, chứng đạt và an trú Vô sở hữu xứ. Này hiền giả, đây được gọi là Vô sở hữu xứ tâm giải thoát.”

“Thưa hiền giả, thế nào là Không tâm giải thoát?”

“Này hiền giả, ở đây, vị tỳ khưu đi đến khu rừng, hoặc gốc cây, hoặc ngôi nhà trống, suy xét như sau: ‘Cái này trống không ngã hay ngã sở’. Này hiền giả, đây được gọi là Không tâm giải thoát.”

“Thưa hiền giả, thế nào là Vô tướng tâm giải thoát?”

“Này hiền giả, ở đây, vị tỳ khưu do không tác ý đến tất cả các tướng, chứng đạt và an trú Vô tướng tâm định. Này hiền giả, đây được gọi là Vô tướng tâm giải thoát. Này hiền giả, đây chính là trường hợp mà do đó các pháp này có nghĩa khác nhau và văn cú cũng khác nhau.”

“Thưa hiền giả, trường hợp nào mà do đó các pháp này có cùng một nghĩa, chỉ có văn cú là khác nhau?”

“Này hiền giả, tham là cái làm cho có giới hạn, sân là cái làm cho có giới hạn, si là cái làm cho có giới hạn. Những pháp ấy đã được vị tỳ khưu lậu tận đoạn trừ, cắt tận gốc rễ, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không thể hiện hữu, không thể sanh khởi trong tương lai. Này hiền giả, trong tất cả các Vô lượng tâm giải thoát, Bất động tâm giải thoát được xem là tối thượng. Và Bất động tâm giải thoát ấy thì trống không tham, trống không sân, trống không si. Này hiền giả, tham là chướng ngại, sân là chướng ngại, si là chướng ngại. Những pháp ấy đã được vị tỳ khưu lậu tận đoạn trừ, cắt tận gốc rễ, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không thể hiện hữu, không thể sanh khởi trong tương lai. Này hiền giả, trong tất cả các Vô sở hữu xứ tâm giải thoát, Bất động tâm giải thoát được xem là tối thượng. Và Bất động tâm giải thoát ấy thì trống không tham, trống không sân, trống không si. Này hiền giả, tham là cái tạo ra tướng, sân là cái tạo ra tướng, si là cái tạo ra tướng. Những pháp ấy đã được vị tỳ khưu lậu tận đoạn trừ, cắt tận gốc rễ, làm cho như thân cây ta-la, làm cho không thể hiện hữu, không thể sanh khởi trong tương lai. Này hiền giả, trong tất cả các Vô tướng tâm giải thoát, Bất động tâm giải thoát được xem là tối thượng. Và Bất động tâm giải thoát ấy thì trống không tham, trống không sân, trống không si. Này hiền giả, đây chính là trường hợp mà do đó các pháp này có cùng một nghĩa, chỉ có văn cú là khác nhau.”

Tôn giả Sāriputta đã nói như vậy. Tôn giả Mahākoṭṭhika hoan hỷ, tín thọ lời dạy của Tôn giả Sāriputta.

Kinh Đại Phương Quảng, phẩm thứ ba, chấm dứt.