7. Kinh Phân Biệt Sáu Xứ

304. Tôi nghe như vầy: Một thời, Đức Thế Tôn trú tại Sāvatthī, ở Jetavana, trong khu vườn của ông Anāthapiṇḍika. Tại đó, Đức Thế Tôn gọi các vị Tỳ khưu: 'Này các Tỳ khưu'. 'Bạch Thế Tôn', các vị Tỳ khưu ấy vâng đáp Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn nói như sau: 'Này các Tỳ khưu, Ta sẽ giảng cho các ngươi về Phân Biệt Sáu Xứ. Hãy lắng nghe và khéo tác ý, Ta sẽ nói'. 'Vâng, bạch Thế Tôn', các vị Tỳ khưu ấy vâng đáp Đức Thế Tôn. Đức Thế Tôn nói như sau:

'Sáu nội xứ cần được biết, sáu ngoại xứ cần được biết, sáu thân thức cần được biết, sáu thân xúc cần được biết, mười tám sự thẩm sát của ý cần được biết, ba mươi sáu nền tảng của chúng sanh cần được biết. Ở đây, y cứ vào điều này, hãy từ bỏ điều này. Có ba niệm xứ mà bậc Thánh thực hành, và khi thực hành, bậc Thánh, vị Đạo Sư, xứng đáng giáo huấn hội chúng. Vị ấy được gọi là bậc Vô Thượng Điều Ngự Trượng Phu' – đây là phần đề cương của kinh Phân Biệt Sáu Xứ.

305. 'Sáu nội xứ cần được biết' – điều này đã được nói như vậy. Duyên vào đâu mà điều này được nói? Đó là nhãn xứ, nhĩ xứ, tỷ xứ, thiệt xứ, thân xứ, ý xứ. 'Sáu nội xứ cần được biết' – điều đã được nói như vậy là duyên vào điều này mà được nói.

'Sáu ngoại xứ cần được biết' – điều này đã được nói như vậy. Duyên vào đâu mà điều này được nói? Đó là sắc xứ, thanh xứ, hương xứ, vị xứ, xúc xứ, pháp xứ. 'Sáu ngoại xứ cần được biết' – điều đã được nói như vậy là duyên vào điều này mà được nói.

‘Sáu thân thức cần phải được biết rõ’, điều này đã được nói đến. Và điều này được nói đến là do duyên vào đâu? ‘Nhãn thức, nhĩ thức, tỷ thức, thiệt thức, thân thức, ý thức. – Sáu thân thức cần phải được biết rõ’, điều đã được nói đến là do duyên vào điều này.

‘Sáu thân xúc cần phải được biết rõ’, điều này đã được nói đến. Và điều này được nói đến là do duyên vào đâu? ‘Nhãn xúc, nhĩ xúc, tỷ xúc, thiệt xúc, thân xúc, ý xúc. – Sáu thân xúc cần phải được biết rõ’, điều đã được nói đến là do duyên vào điều này.

‘Mười tám sự thẩm sát của ý cần phải được biết rõ’, điều này đã được nói đến. Và điều này được nói đến là do duyên vào đâu? ‘Sau khi dùng mắt thấy sắc, vị ấy thẩm sát sắc là đối tượng của hỷ, thẩm sát sắc là đối tượng của ưu, thẩm sát sắc là đối tượng của xả. Sau khi dùng tai nghe tiếng... v.v... sau khi dùng mũi ngửi hương... sau khi dùng lưỡi nếm vị... sau khi dùng thân cảm xúc... sau khi dùng ý biết pháp, vị ấy thẩm sát pháp là đối tượng của hỷ, thẩm sát pháp là đối tượng của ưu, thẩm sát pháp là đối tượng của xả. Như vậy có sáu sự thẩm sát về hỷ, sáu sự thẩm sát về ưu, sáu sự thẩm sát về xả. – Mười tám sự thẩm sát của ý cần phải được biết rõ’, điều đã được nói đến là do duyên vào điều này.

306. ‘Ba mươi sáu trạng thái của chúng sanh cần phải được biết rõ’, điều này đã được nói đến. Và điều này được nói đến là do duyên vào đâu? Có sáu hỷ y cứ tại gia, sáu hỷ y cứ xuất gia, sáu ưu y cứ tại gia, sáu ưu y cứ xuất gia, sáu xả y cứ tại gia, và sáu xả y cứ xuất gia. Trong ấy, thế nào là sáu hỷ y cứ tại gia? Do sự thành tựu hoặc trong khi đang quán xét sự thành tựu các sắc khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp lòng, liên hệ đến vật chất thế gian, được nhận biết qua nhãn thức; hoặc trong khi hồi tưởng lại các sắc đã thành tựu trong quá khứ, đã diệt, đã biến hoại, hỷ khởi lên. Hỷ nào như vậy, đây được gọi là hỷ y cứ tại gia. (Tương tự) đối với các tiếng được nhận biết qua nhĩ thức... các hương được nhận biết qua tỷ thức... các vị được nhận biết qua thiệt thức... các đối tượng xúc chạm được nhận biết qua thân thức... các pháp khả ái, khả hỷ, khả ý... v.v... được nhận biết qua ý thức... hỷ (khởi lên). Hỷ nào như vậy, đây được gọi là hỷ y cứ tại gia. Đây là sáu hỷ y cứ tại gia.

Trong ấy, thế nào là sáu hỷ y cứ xuất gia? Sau khi biết được sự vô thường, biến hoại, ly tham, đoạn diệt của chính các sắc, và khi thấy với chánh trí tuệ đúng như thật rằng: ‘Cả các sắc trong quá khứ lẫn hiện tại, tất cả các sắc ấy đều vô thường, khổ, có bản chất biến hoại’, hỷ khởi lên. Hỷ nào như vậy, đây được gọi là hỷ y cứ xuất gia. (Tương tự) đối với chính các tiếng... chính các hương... chính các vị... chính các đối tượng xúc chạm... sau khi biết được sự vô thường, biến hoại, ly tham, đoạn diệt của chính các pháp, và khi thấy với chánh trí tuệ đúng như thật rằng: ‘Cả các pháp trong quá khứ lẫn hiện tại, tất cả các pháp ấy đều vô thường, khổ, có bản chất biến hoại’, hỷ khởi lên. Hỷ nào như vậy, đây được gọi là hỷ y cứ xuất gia. Đây là sáu hỷ y cứ xuất gia.

307. Trong ấy, thế nào là sáu ưu y cứ tại gia? (Tương tự) đối với các sắc được nhận biết qua nhãn thức... v.v... các tiếng được nhận biết qua nhĩ thức... các hương được nhận biết qua tỷ thức... các vị được nhận biết qua thiệt thức... các đối tượng xúc chạm được nhận biết qua thân thức... do sự không thành tựu hoặc trong khi đang quán xét sự không thành tựu các pháp khả ái, khả hỷ, khả ý, đẹp lòng, liên hệ đến vật chất thế gian, được nhận biết qua ý thức; hoặc trong khi hồi tưởng lại các pháp đã không thành tựu trong quá khứ, đã diệt, đã biến hoại, ưu khởi lên. Ưu nào như vậy, đây được gọi là ưu y cứ tại gia. Đây là sáu ưu y cứ tại gia.

“Trong ấy, sáu ưu liên hệ xuất ly là gì? Sau khi biết rõ tính vô thường, biến hoại, ly tham, đoạn diệt của chính các sắc, sau khi thấy với chánh trí tuệ đúng như thật rằng: ‘Các sắc trong quá khứ và hiện tại, tất cả các sắc ấy đều vô thường, khổ, có bản chất biến hoại’, vị ấy khởi lên lòng khao khát đối với các giải thoát vô thượng: ‘Khi nào ta sẽ thành tựu và an trú trong cảnh giới ấy, cảnh giới mà các bậc Thánh hiện đang thành tựu và an trú?’ Do khởi lên lòng khao khát đối với các giải thoát vô thượng như vậy, ưu sanh khởi do duyên khao khát. Ư như vậy được gọi là ưu liên hệ xuất ly. Đối với chính các thanh… đối với chính các hương… đối với chính các vị… đối với chính các xúc… đối với chính các pháp, sau khi biết rõ tính vô thường, biến hoại, ly tham, đoạn diệt, sau khi thấy với chánh trí tuệ đúng như thật rằng: ‘Các pháp trong quá khứ và hiện tại, tất cả các pháp ấy đều vô thường, khổ, có bản chất biến hoại’, vị ấy khởi lên lòng khao khát đối với các giải thoát vô thượng: ‘Khi nào ta sẽ thành tựu và an trú trong cảnh giới ấy, cảnh giới mà các bậc Thánh hiện đang thành tựu và an trú?’ Do khởi lên lòng khao khát đối với các giải thoát vô thượng như vậy, ưu sanh khởi do duyên khao khát. Ư như vậy được gọi là ưu liên hệ xuất ly. Đây là sáu ưu liên hệ xuất ly.”

308. “Trong ấy, sáu xả liên hệ thế tục là gì? Do mắt thấy sắc, xả sanh khởi nơi kẻ ngu si, mê muội, phàm phu, người chưa chinh phục được giới hạn, chưa chinh phục được quả báo, người không thấy sự nguy hại, kẻ phàm phu ít nghe. Xả như vậy không vượt qua được sắc. Vì thế, xả ấy được gọi là ‘liên hệ thế tục’. Do tai nghe tiếng… do mũi ngửi mùi… do lưỡi nếm vị… do thân cảm xúc… do ý biết pháp, xả sanh khởi nơi kẻ ngu si, mê muội, phàm phu, người chưa chinh phục được giới hạn, chưa chinh phục được quả báo, người không thấy sự nguy hại, kẻ phàm phu ít nghe. Xả như vậy không vượt qua được pháp. Vì thế, xả ấy được gọi là ‘liên hệ thế tục’. Đây là sáu xả liên hệ thế tục.”

316. Này chư hiền, thế nào được gọi là thức bị phân tán, bị phân tán ra bên ngoài? Này chư hiền, ở đây, vị tỳ khưu sau khi thấy sắc bằng mắt, thức chạy theo tướng của sắc, tham đắm vị ngọt của tướng sắc, bị trói buộc bởi vị ngọt của tướng sắc, bị tương ưng với kiết sử vị ngọt của tướng sắc, (như vậy) được gọi là thức bị phân tán, bị phân tán ra bên ngoài. Sau khi nghe tiếng bằng tai... sau khi ngửi mùi bằng mũi... sau khi nếm vị bằng lưỡi... sau khi cảm nhận xúc chạm bằng thân... sau khi biết pháp bằng ý, thức chạy theo tướng của pháp; tham đắm vị ngọt của tướng pháp, bị trói buộc bởi vị ngọt của tướng pháp, bị tương ưng với kiết sử vị ngọt của tướng pháp, (như vậy) được gọi là thức bị phân tán, bị phân tán ra bên ngoài. Này chư hiền, như vậy được gọi là thức bị phân tán, bị phân tán ra bên ngoài.

“Trong ấy, sáu xả liên hệ xuất ly là gì? Sau khi biết rõ tính vô thường, biến hoại, ly tham, đoạn diệt của chính các sắc, đối với người thấy với chánh trí tuệ đúng như thật rằng: ‘Các sắc trong quá khứ và hiện tại, tất cả các sắc ấy đều vô thường, khổ, có bản chất biến hoại’, xả sanh khởi. Xả như vậy vượt qua được sắc. Vì thế, xả ấy được gọi là ‘liên hệ xuất ly’. Đối với chính các thanh… các hương… các vị… các xúc… đối với chính các pháp, sau khi biết rõ tính vô thường, biến hoại, ly tham, đoạn diệt, đối với người thấy với chánh trí tuệ đúng như thật rằng: ‘Các pháp trong quá khứ và hiện tại, tất cả các pháp ấy đều vô thường, khổ, có bản chất biến hoại’, xả sanh khởi. Xả như vậy vượt qua được pháp. Vì thế, xả ấy được gọi là ‘liên hệ xuất ly’. Đây là sáu xả liên hệ xuất ly. ‘Ba mươi sáu dòng hữu tình cần được biết rõ’, lời dạy ấy được nói ra là y vào điều này.”

309. “‘Ở đây, hãy y vào điều này mà từ bỏ điều này’, lời dạy ấy được nói ra; và lời ấy được nói ra là y vào điều gì? Này các Tỳ khưu, ở đây, sáu hỷ liên hệ xuất ly nào có mặt, hãy y vào chúng, hãy nương vào chúng mà từ bỏ sáu hỷ liên hệ thế tục, hãy vượt qua chúng. Như vậy là sự từ bỏ chúng, như vậy là sự vượt qua chúng.”

“Này các Tỳ khưu, ở đây, sáu ưu liên hệ xuất ly nào có mặt, hãy y vào chúng, hãy nương vào chúng mà từ bỏ sáu ưu liên hệ thế tục, hãy vượt qua chúng. Như vậy là sự từ bỏ chúng, như vậy là sự vượt qua chúng.”

“Này các Tỳ khưu, ở đây, sáu xả liên hệ xuất ly nào có mặt, hãy y vào chúng, hãy nương vào chúng mà từ bỏ sáu xả liên hệ thế tục, hãy vượt qua chúng. Như vậy là sự từ bỏ chúng, như vậy là sự vượt qua chúng.”

“Này các Tỳ khưu, ở đây, sáu hỷ liên hệ xuất ly nào có mặt, hãy y vào chúng, hãy nương vào chúng mà từ bỏ sáu ưu liên hệ xuất ly, hãy vượt qua chúng. Như vậy là sự từ bỏ chúng, như vậy là sự vượt qua chúng.”

“Này các Tỳ khưu, ở đây, sáu xả liên hệ xuất ly nào có mặt, hãy y vào chúng, hãy nương vào chúng mà từ bỏ sáu hỷ liên hệ xuất ly, hãy vượt qua chúng. Như vậy là sự từ bỏ chúng, như vậy là sự vượt qua chúng.”

310. “Này các Tỳ khưu, có tâm xả dị biệt, y cứ vào sự dị biệt; có tâm xả đồng nhất, y cứ vào sự đồng nhất. Và này các Tỳ khưu, thế nào là tâm xả dị biệt, y cứ vào sự dị biệt? Này các Tỳ khưu, có tâm xả đối với các sắc, có tâm xả đối với các tiếng, có tâm xả đối với các mùi, có tâm xả đối với các vị, có tâm xả đối với các xúc – này các Tỳ khưu, đây là tâm xả dị biệt, y cứ vào sự dị biệt. Và này các Tỳ khưu, thế nào là tâm xả đồng nhất, y cứ vào sự đồng nhất? Này các Tỳ khưu, có tâm xả y cứ vào Không Vô Biên Xứ, có tâm xả y cứ vào Thức Vô Biên Xứ, có tâm xả y cứ vào Vô Sở Hữu Xứ, có tâm xả y cứ vào Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ – này các Tỳ khưu, đây là tâm xả đồng nhất, y cứ vào sự đồng nhất.”

“Này các Tỳ khưu, ở đây, đối với tâm xả đồng nhất, y cứ vào sự đồng nhất, hãy y cứ vào nó, hãy nương vào nó, mà từ bỏ, mà vượt qua tâm xả dị biệt, y cứ vào sự dị biệt. Như vậy là sự từ bỏ nó, như vậy là sự vượt qua nó.”

“Này các Tỳ khưu, hãy y cứ vào sự không đồng hóa, hãy nương vào sự không đồng hóa, mà từ bỏ, mà vượt qua tâm xả đồng nhất, y cứ vào sự đồng nhất. Như vậy là sự từ bỏ nó, như vậy là sự vượt qua nó. ‘Ở đây, y cứ vào cái này, hãy từ bỏ cái này’ – điều đã được nói như vậy là duyên vào điều này mà nói.”

311. “‘Có ba niệm xứ mà bậc Thánh thực hành, và khi thực hành, bậc Thánh là Đạo Sư xứng đáng giáo huấn hội chúng’ – điều này đã được nói; và duyên vào điều gì mà được nói như vậy? Này các Tỳ khưu, ở đây, bậc Đạo Sư, người có lòng bi mẫn, tìm cầu lợi ích, do lòng bi mẫn mà thuyết pháp cho các đệ tử: ‘Điều này vì lợi ích cho các con, điều này vì hạnh phúc cho các con.’ Các đệ tử của vị ấy không muốn nghe, không lắng tai nghe, không hướng tâm đến sự liễu tri, và hành động xa rời giáo huấn của bậc Đạo Sư. Này các Tỳ khưu, trong trường hợp đó, Như Lai không bất mãn, không cảm thọ sự bất mãn, và trú với tâm không bị rò rỉ, chánh niệm, tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây là niệm xứ thứ nhất mà bậc Thánh thực hành, và khi thực hành, bậc Thánh là Đạo Sư xứng đáng giáo huấn hội chúng.”

“Lại nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đạo Sư, người có lòng bi mẫn, tìm cầu lợi ích, do lòng bi mẫn mà thuyết pháp cho các đệ tử: ‘Điều này vì lợi ích cho các con, điều này vì hạnh phúc cho các con.’ Một số đệ tử của vị ấy không muốn nghe, không lắng tai nghe, không hướng tâm đến sự liễu tri, và hành động xa rời giáo huấn của bậc Đạo Sư; một số đệ tử khác thì muốn nghe, lắng tai nghe, hướng tâm đến sự liễu tri, và không hành động xa rời giáo huấn của bậc Đạo Sư. Này các Tỳ khưu, trong trường hợp đó, Như Lai không bất mãn, không cảm thọ sự bất mãn; cũng không hài lòng, không cảm thọ sự hài lòng. Tránh xa cả hai điều bất mãn và hài lòng ấy, vị ấy trú xả, chánh niệm, tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là niệm xứ thứ hai mà bậc Thánh thực hành, và khi thực hành, bậc Thánh là Đạo Sư xứng đáng giáo huấn hội chúng.”

“Lại nữa, này các Tỳ khưu, bậc Đạo Sư, người có lòng bi mẫn, tìm cầu lợi ích, do lòng bi mẫn mà thuyết pháp cho các đệ tử: ‘Điều này vì lợi ích cho các con, điều này vì hạnh phúc cho các con.’ Các đệ tử của vị ấy muốn nghe, lắng tai nghe, hướng tâm đến sự liễu tri, và không hành động xa rời giáo huấn của bậc Đạo Sư. Này các Tỳ khưu, trong trường hợp đó, Như Lai hài lòng, cảm thọ sự hài lòng, và trú với tâm không bị rò rỉ, chánh niệm, tỉnh giác. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là niệm xứ thứ ba mà bậc Thánh thực hành, và khi thực hành, bậc Thánh là Đạo Sư xứng đáng giáo huấn hội chúng. ‘Có ba niệm xứ mà bậc Thánh thực hành, và khi thực hành, bậc Thánh là Đạo Sư xứng đáng giáo huấn hội chúng’ – điều đã được nói như vậy là duyên vào điều này mà nói.”

312. ‘Vị ấy được gọi là bậc Vô Thượng Điều Ngự Trượng Phu, người huấn luyện những người đáng được huấn luyện.’ – Lời nói này đã được nói ra. Do duyên vào đâu mà lời này được nói ra? Này các Tỳ khưu, con voi đã được thuần hóa, sau khi được người nài voi huấn luyện, nó chỉ chạy về một hướng – hoặc hướng đông, hoặc hướng tây, hoặc hướng bắc, hoặc hướng nam. Này các Tỳ khưu, con ngựa đã được thuần hóa, sau khi được người nài ngựa huấn luyện, nó chỉ chạy về một hướng – hoặc hướng đông, hoặc hướng tây, hoặc hướng bắc, hoặc hướng nam. Này các Tỳ khưu, con bò đã được thuần hóa, sau khi được người chăn bò huấn luyện, nó chỉ chạy về một hướng – hoặc hướng đông, hoặc hướng tây, hoặc hướng bắc, hoặc hướng nam. Còn này các Tỳ khưu, người đáng được điều phục, sau khi được Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác huấn luyện, vị ấy chạy theo tám hướng. Vị có sắc thấy các sắc – đây là hướng thứ nhất; vị không có tưởng về sắc ở nội tâm, thấy các sắc ở bên ngoài – đây là hướng thứ hai; vị ấy chỉ chuyên chú vào ‘tịnh’ – đây là hướng thứ ba; do vượt qua hoàn toàn các sắc tưởng, do làm cho các đối ngại tưởng biến mất, do không tác ý đến các tưởng về sự đa dạng, vị ấy nghĩ rằng: ‘Hư không là vô biên,’ và chứng đạt rồi an trú vào Không Vô Biên Xứ – đây là hướng thứ tư; do vượt qua hoàn toàn Không Vô Biên Xứ, vị ấy nghĩ rằng: ‘Thức là vô biên,’ và chứng đạt rồi an trú vào Thức Vô Biên Xứ – đây là hướng thứ năm; do vượt qua hoàn toàn Thức Vô Biên Xứ, vị ấy nghĩ rằng: ‘Không có gì cả,’ và chứng đạt rồi an trú vào Vô Sở Hữu Xứ – đây là hướng thứ sáu; do vượt qua hoàn toàn Vô Sở Hữu Xứ, vị ấy chứng đạt rồi an trú vào Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ – đây là hướng thứ bảy; do vượt qua hoàn toàn Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ, vị ấy chứng đạt rồi an trú vào Diệt Thọ Tưởng Định – đây là hướng thứ tám. Này các Tỳ khưu, người đáng được điều phục, sau khi được Như Lai, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác huấn luyện, vị ấy chạy theo tám hướng này. ‘Vị ấy được gọi là bậc Vô Thượng Điều Ngự Trượng Phu, người huấn luyện những người đáng được huấn luyện.’ – Lời nói này đã được nói ra là do duyên vào điều này.

Thế Tôn đã nói điều này. Các Tỳ khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời dạy của Thế Tôn.

Kinh Phân Biệt Sáu Xứ, bài kinh thứ bảy, đã chấm dứt.