10. Kinh Saṅgārava

473. Tôi nghe như vầy: Một thời, Thế Tôn đang du hành ở xứ Kosala cùng với đại chúng Tỳ-khưu. Vào lúc bấy giờ, có một nữ Bà-la-môn tên là Dhanañjānī đang cư ngụ tại Cañcalikappa, có lòng tịnh tín trọn vẹn nơi Phật, Pháp, và Tăng. Bấy giờ, nữ Bà-la-môn Dhanañjānī bị vấp ngã, đã thốt lên lời cảm hứng ba lần: 'Nam mô Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác. Nam mô Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác. Nam mô Thế Tôn, bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Chánh Giác.'

Vào lúc bấy giờ, có một thanh niên tên là Saṅgārava đang cư ngụ tại Cañcalikappa. Vị ấy là người thông suốt ba tập Vệ-đà, cùng với các sách từ vựng (nighaṇḍu), nghi lễ (keṭubha), ngữ âm (sākkharappabheda), và lịch sử (itihāsa) là thứ năm; là người rành về văn cú, ngữ pháp, và không thiếu sót trong triết học thế gian và các tướng của bậc đại nhân. Thanh niên Saṅgārava nghe nữ Bà-la-môn Dhanañjānī nói những lời như vậy. Sau khi nghe, ông nói với nữ Bà-la-môn Dhanañjānī điều này: 'Nữ Bà-la-môn Dhanañjānī này thật là bất hạnh! Nữ Bà-la-môn Dhanañjānī này thật là suy vong! Trong khi các Bà-la-môn (thông suốt ba tập Vệ-đà) vẫn còn đó, mà lại đi tán thán cái gã Sa-môn đầu trọc kia.' 'Này con, người có khuôn mặt phúc hậu, con không biết giới và tuệ của Thế Tôn. Này con, người có khuôn mặt phúc hậu, nếu con biết giới và tuệ của Thế Tôn, thì con sẽ không nghĩ rằng Thế Tôn là người đáng bị mắng nhiếc, đáng bị phỉ báng.' 'Thưa bà, vậy thì khi nào Sa-môn Gotama đến Cañcalikappa, xin hãy báo cho tôi biết.' 'Vâng, thưa người có khuôn mặt phúc hậu.' Nữ Bà-la-môn Dhanañjānī đã nhận lời với thanh niên Saṅgārava.

Bấy giờ, Thế Tôn, trong khi tuần tự du hành ở xứ Kosala, đã đi đến Cañcalikappa. Tại đó, Thế Tôn trú trong vườn xoài của các Bà-la-môn Todeyya ở Cañcalikappa. Nữ Bà-la-môn Dhanañjānī nghe tin: 'Nghe nói Thế Tôn đã đến Cañcalikappa, và đang trú trong vườn xoài của các Bà-la-môn Todeyya ở Cañcalikappa.' Bấy giờ, nữ Bà-la-môn Dhanañjānī đi đến chỗ thanh niên Saṅgārava; sau khi đến, bà nói với thanh niên Saṅgārava điều này: 'Này con, người có khuôn mặt phúc hậu, vị Thế Tôn ấy đã đến Cañcalikappa, và đang trú trong vườn xoài của các Bà-la-môn Todeyya ở Cañcalikappa. Này con, người có khuôn mặt phúc hậu, bây giờ là lúc con cho là phải thời.'

474. “Thưa vâng, thưa bà.” Thanh niên Saṅgārava sau khi vâng lời bà-la-môn Dhanañjānī, đã đi đến chỗ Thế Tôn; sau khi đến, đã cùng Thế Tôn chào hỏi thân mật. Sau khi trao đổi những lời chào hỏi thân mật, đáng ghi nhớ, vị ấy ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên, thanh niên Saṅgārava bạch với Thế Tôn điều này: “Thưa Tôn giả Gotama, có một số sa-môn, bà-la-môn tự nhận đã đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên. Thưa Tôn giả Gotama, trong số các sa-môn, bà-la-môn tự nhận đã đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên ấy, Tôn giả Gotama thuộc hạng nào?” “Này Bhāradvāja, Ta tuyên bố có sự khác biệt ngay cả trong số những vị tự nhận đã đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên. Này Bhāradvāja, có một số sa-môn, bà-la-môn là những người theo truyền thống. Họ tự nhận đã đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên, dựa vào truyền thống; cũng giống như các bà-la-môn thông suốt ba tập Vệ-đà. Lại nữa, này Bhāradvāja, có một số sa-môn, bà-la-môn chỉ dựa vào đức tin đơn thuần mà tự nhận đã đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên; cũng giống như những người suy luận, những người biện giải. Này Bhāradvāja, có một số sa-môn, bà-la-môn, sau khi tự mình thắng tri pháp chưa từng được nghe trước đây, đã tự nhận đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên. Này Bhāradvāja, trong số các sa-môn, bà-la-môn mà sau khi tự mình thắng tri pháp chưa từng được nghe trước đây, đã tự nhận đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên, Ta là một trong số ấy. Này Bhāradvāja, chính nhờ phương pháp này mà cần phải hiểu rằng, trong số các sa-môn, bà-la-môn mà sau khi tự mình thắng tri pháp chưa từng được nghe trước đây, đã tự nhận đạt đến sự viên mãn, sự thành tựu tối hậu nhờ thắng trí ngay trong hiện tại, và tuyên bố về phạm hạnh khởi nguyên, Ta là một trong số ấy.

475. “Này Bhāradvāja, ở đây, trước khi giác ngộ, khi chưa chứng ngộ hoàn toàn, trong khi còn là Bồ-tát, Ta đã khởi lên ý nghĩ này: ‘Đời sống gia đình thì chật chội, là con đường của bụi bặm; đời sống xuất gia thì như hư không. Thật không dễ dàng cho người sống tại gia thực hành phạm hạnh hoàn toàn đầy đủ, hoàn toàn trong sạch, trắng ngần như vỏ ốc được mài giũa. Vậy ta hãy cạo bỏ râu tóc, đắp y cà-sa, từ bỏ gia đình, sống không gia đình.’ Này Bhāradvāja, rồi sau một thời gian, khi còn trẻ, tóc đen nhánh, đầy đủ tuổi thanh xuân tốt đẹp, trong thời niên thiếu, mặc dù cha mẹ không bằng lòng, nước mắt đầm đìa, khóc lóc, Ta đã cạo bỏ râu tóc, đắp y cà-sa, từ bỏ gia đình, sống không gia đình. Sau khi xuất gia như vậy, trong khi tìm kiếm điều gì là thiện, truy tầm trạng thái an tịnh vô thượng, Ta đã đi đến chỗ Āḷāra Kālāma; sau khi đến, Ta nói với Āḷāra Kālāma điều này: ‘Thưa hiền giả Kālāma, tôi muốn thực hành phạm hạnh trong Pháp và Luật này.’ Khi được nói vậy, này Bhāradvāja, Āḷāra Kālāma đã nói với Ta điều này: ‘Tôn giả hãy ở lại. Pháp này là như vậy, ở đây người có trí không bao lâu sẽ có thể tự mình thắng tri, chứng ngộ, và thành tựu giáo lý của bậc thầy mình mà an trú.’ Này Bhāradvāja, Ta đã không bao lâu, một cách nhanh chóng, học thuộc được pháp ấy. Này Bhāradvāja, chỉ với chừng ấy, chỉ bằng sự mấp máy môi, chỉ bằng sự lặp lại lời nói, Ta đã tuyên bố lời nói của người có trí, và Ta tự nhận rằng: ‘Tôi biết, tôi thấy,’ cả Ta và những người khác. Này Bhāradvāja, Ta đã khởi lên ý nghĩ này: ‘Āḷāra Kālāma không phải chỉ dựa vào đức tin đơn thuần mà tuyên bố rằng: ‘Ta tự mình thắng tri, chứng ngộ, và thành tựu pháp này mà an trú.’ Chắc chắn Āḷāra Kālāma an trú trong khi biết và thấy pháp này.’”

Này Bhāradvāja, rồi ta đi đến chỗ của Āḷāra Kālāma; sau khi đến, ta nói với Āḷāra Kālāma điều này: ‘Thưa hiền giả Kālāma, ngài đã tuyên bố pháp này đến mức độ nào, sau khi tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó?’ Khi được nói như vậy, này Bhāradvāja, Āḷāra Kālāma đã tuyên bố về Vô Sở Hữu Xứ. Này Bhāradvāja, ta đã suy nghĩ như sau: ‘Không phải chỉ riêng Āḷāra Kālāma có đức tin, ta cũng có đức tin; không phải chỉ riêng Āḷāra Kālāma có tinh tấn... chánh niệm... chánh định... trí tuệ, ta cũng có trí tuệ. Vậy ta hãy nỗ lực để chứng ngộ pháp mà Āḷāra Kālāma tuyên bố rằng ngài đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó.’ Này Bhāradvāja, không bao lâu, một cách nhanh chóng, ta đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong pháp ấy. Này Bhāradvāja, rồi ta đi đến chỗ của Āḷāra Kālāma; sau khi đến, ta nói với Āḷāra Kālāma điều này: ‘Thưa hiền giả Kālāma, có phải ngài đã tuyên bố pháp này đến mức độ này, sau khi tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó không?’ ‘Thưa hiền giả, quả thật tôi đã tuyên bố pháp này đến mức độ này, sau khi tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó.’ ‘Thưa hiền giả, tôi cũng đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong pháp này đến mức độ này.’ ‘Thưa hiền giả, thật là lợi ích cho chúng tôi, thật là may mắn cho chúng tôi, khi chúng tôi được thấy một vị đồng phạm hạnh đáng kính như ngài. Như vậy, pháp mà tôi tuyên bố, sau khi tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó, thì ngài cũng đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong pháp ấy; pháp mà ngài đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó, thì tôi cũng tuyên bố pháp ấy, sau khi tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó. Như vậy, pháp mà tôi biết thì ngài cũng biết, pháp mà ngài biết thì tôi cũng biết. Như vậy, tôi thế nào thì ngài cũng thế ấy, ngài thế nào thì tôi cũng thế ấy. Thôi, hiền giả, bây giờ cả hai chúng ta hãy cùng nhau chăm sóc hội chúng này.’ Này Bhāradvāja, như vậy đó, Āḷāra Kālāma, là thầy của ta, đã đặt ta, là đệ tử của ngài, ngang hàng với chính mình, và đã cúng dường ta bằng sự cúng dường cao quý. Này Bhāradvāja, ta đã suy nghĩ như sau: ‘Pháp này không đưa đến sự nhàm chán, không đưa đến sự ly tham, không đưa đến sự đoạn diệt, không đưa đến sự an tịnh, không đưa đến thắng trí, không đưa đến giác ngộ, không đưa đến Niết-bàn, mà chỉ đưa đến sự tái sanh vào cõi Vô Sở Hữu Xứ.’ Này Bhāradvāja, sau khi không xem là đủ với pháp ấy, ta đã nhàm chán và từ bỏ pháp ấy mà ra đi.

476. Này Bhāradvāja, rồi ta, trong khi tìm kiếm điều thiện lành, trong khi tìm cầu trạng thái an tịnh tối thượng, vô song, đã đi đến chỗ của Udaka Rāmaputta; sau khi đến, ta nói với Udaka Rāmaputta điều này: ‘Thưa hiền giả, tôi muốn thực hành phạm hạnh trong pháp và luật này.’ Khi được nói như vậy, này Bhāradvāja, Udaka Rāmaputta nói với ta điều này: ‘Xin tôn giả cứ ở lại. Pháp này là như vậy, nơi mà một người có trí có thể không bao lâu tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong giáo lý của bậc thầy mình.’ Này Bhāradvāja, không bao lâu, một cách nhanh chóng, ta đã học thuộc lòng pháp ấy. Này Bhāradvāja, chỉ với chừng ấy, chỉ bằng sự mấp máy môi, chỉ bằng sự lặp lại lời nói, ta đã nói lời tuyên bố về tri kiến và lời tuyên bố chắc chắn, và ta đã xác nhận rằng: ‘Tôi biết, tôi thấy,’ — cả ta và những người khác đều công nhận như vậy. Này Bhāradvāja, ta đã suy nghĩ như sau: ‘Rāma đã không tuyên bố pháp này chỉ đơn thuần bằng đức tin rằng: “Tôi đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó”; chắc chắn Rāma đã an trú trong khi biết và thấy pháp này.’ Này Bhāradvāja, rồi ta đi đến chỗ của Udaka Rāmaputta; sau khi đến, ta nói với Udaka Rāmaputta điều này: ‘Thưa hiền giả, Rāma đã tuyên bố pháp này đến mức độ nào, sau khi tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó?’ Khi được nói như vậy, này Bhāradvāja, Udaka Rāmaputta đã tuyên bố về Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ. Này Bhāradvāja, ta đã suy nghĩ như sau: ‘Không phải chỉ riêng Rāma có đức tin, ta cũng có đức tin; không phải chỉ riêng Rāma có tinh tấn... chánh niệm... chánh định... trí tuệ, ta cũng có trí tuệ. Vậy ta hãy nỗ lực để chứng ngộ pháp mà Rāma tuyên bố rằng ngài đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong đó.’ Này Bhāradvāja, không bao lâu, một cách nhanh chóng, ta đã tự mình chứng ngộ với thắng trí, thành tựu và an trú trong pháp ấy.

“Này Bhāradvāja, rồi Như Lai đi đến chỗ của Udaka Rāmaputta; sau khi đến, Như Lai nói với Udaka Rāmaputta điều này: ‘Thưa hiền giả, có phải ngài Rāma, sau khi tự mình thắng tri, chứng ngộ, thành tựu, đã tuyên thuyết pháp này đến mức độ như vậy không?’ ‘Thưa hiền giả, quả thật, ngài Rāma, sau khi tự mình thắng tri, chứng ngộ, thành tựu, đã tuyên thuyết pháp này đến mức độ như vậy.’ ‘Thưa hiền giả, tôi cũng vậy, sau khi tự mình thắng tri, chứng ngộ, thành tựu, tôi đang an trú trong pháp này đến mức độ như vậy.’ ‘Thưa hiền giả, thật là lợi ích cho chúng tôi! Thưa hiền giả, thật là khéo được cho chúng tôi, khi chúng tôi được thấy một vị đồng phạm hạnh đáng kính như vậy. Như vậy, pháp nào mà ngài Rāma đã tự mình thắng tri, chứng ngộ, thành tựu, và tuyên thuyết, thì pháp ấy ngài cũng tự mình thắng tri, chứng ngộ, thành tựu, và đang an trú; pháp nào mà ngài tự mình thắng tri, chứng ngộ, thành tựu, và đang an trú, thì pháp ấy ngài Rāma đã tự mình thắng tri, chứng ngộ, thành tựu, và tuyên thuyết. Như vậy, pháp nào ngài Rāma đã biết, pháp ấy ngài cũng biết; pháp nào ngài biết, pháp ấy ngài Rāma đã biết. Như vậy, ngài Rāma như thế nào, ngài cũng như thế ấy; ngài như thế nào, ngài Rāma cũng đã như thế ấy. Này hiền giả, bây giờ xin mời ngài hãy lãnh đạo hội chúng này.’ Này Bhāradvāja, như vậy đó, Udaka Rāmaputta, là bạn đồng phạm hạnh của Như Lai, đã đặt Như Lai vào địa vị của một vị thầy, và đã cúng dường Như Lai bằng sự cúng dường cao thượng. Này Bhāradvāja, khi ấy Như Lai khởi lên ý nghĩ này: ‘Pháp này không đưa đến sự nhàm chán, không đưa đến sự ly tham, không đưa đến sự đoạn diệt, không đưa đến sự an tịnh, không đưa đến thắng tri, không đưa đến giác ngộ, không đưa đến Niết-bàn, mà chỉ đưa đến sự tái sanh vào cõi Phi Tưởng Phi Phi Tưởng Xứ.’ Này Bhāradvāja, Như Lai, sau khi thấy pháp ấy là không đủ, đã nhàm chán và từ bỏ pháp ấy mà ra đi.”

477. “Này Bhāradvāja, Như Lai, trong khi tìm kiếm điều thiện lành, trong khi truy tầm trạng thái an tịnh, vô thượng, tối thắng, đã tuần tự du hành qua xứ Magadha và đến thị trấn Senā ở Uruvelā. Tại đó, Như Lai thấy một vùng đất khả ái, một khu rừng đáng ưa thích, một dòng sông đang chảy với nước trong, bến nước tốt, trông thật khả ái, và xung quanh là một ngôi làng để khất thực. Này Bhāradvāja, khi ấy Như Lai khởi lên ý nghĩ này: ‘Thưa các ngài, vùng đất này thật khả ái, khu rừng này thật đáng ưa thích, dòng sông này đang chảy với nước trong, bến nước tốt, trông thật khả ái, và xung quanh là một ngôi làng để khất thực. Nơi này thật thích hợp cho một thiện nam tử muốn tinh cần, để nỗ lực tinh cần.’ Này Bhāradvāja, Như Lai đã ngồi xuống ngay tại đó, với ý nghĩ: ‘Nơi này thích hợp để tinh cần.’ Và này Bhāradvāja, ba ví dụ kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây, đã khởi lên trong tâm Như Lai.”

“Này Bhāradvāja, ví như một khúc củi tươi, còn nhựa, được đặt trong nước. Rồi một người đến, mang theo que đánh lửa phía trên, với ý nghĩ: ‘Tôi sẽ tạo ra lửa, tôi sẽ làm cho hơi nóng hiện ra.’ Này Bhāradvāja, ngài nghĩ thế nào, liệu người ấy, khi lấy que đánh lửa phía trên chà xát vào khúc củi tươi, còn nhựa, được đặt trong nước kia, có thể tạo ra lửa, làm cho hơi nóng hiện ra không?” “Thưa ngài Gotama, không thể được. Vì sao vậy? Vì rằng, thưa ngài Gotama, khúc củi kia vừa tươi, vừa còn nhựa, lại còn được đặt trong nước; người ấy sẽ chỉ chuốc lấy mệt mỏi và phiền não mà thôi.” “Này Bhāradvāja, cũng vậy, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào sống không xa lìa các dục về phương diện thân và tâm, và lòng tham dục, ái luyến trong các dục, mê đắm trong các dục, khao khát trong các dục, nhiệt não trong các dục của họ vẫn chưa được đoạn trừ, chưa được an tịnh ở nội tâm, thì những vị Sa-môn, Bà-la-môn đáng kính ấy, dù cho có phải cảm thọ những cảm giác đau đớn, dữ dội, khốc liệt, cay đắng do sự tinh tấn, họ vẫn không có khả năng đạt đến trí, đến kiến, đến sự giác ngộ vô thượng. Và những vị Sa-môn, Bà-la-môn đáng kính ấy, dù cho không phải cảm thọ những cảm giác đau đớn, dữ dội, khốc liệt, cay đắng do sự tinh tấn, họ vẫn không có khả năng đạt đến trí, đến kiến, đến sự giác ngộ vô thượng. Này Bhāradvāja, đây là ví dụ thứ nhất, kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây, đã khởi lên trong tâm Như Lai.”

478. Này Bhāradvāja, lại nữa, một ví dụ thứ hai, kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây, đã khởi lên trong Ta. Này Bhāradvāja, ví như có một khúc củi ướt, còn nhựa, được đặt trên đất khô, xa nguồn nước. Rồi một người đi đến, mang theo que cọ lửa và nói: ‘Ta sẽ tạo ra lửa, ta sẽ làm cho hơi nóng hiện ra.’ Này Bhāradvāja, ông nghĩ thế nào? Người ấy lấy que cọ lửa cọ xát vào khúc củi ướt, còn nhựa, được đặt trên đất khô, xa nguồn nước kia, liệu có thể tạo ra lửa, làm cho hơi nóng hiện ra không?” “Thưa không, Tôn giả Gotama. Vì sao vậy? Thưa Tôn giả Gotama, vì khúc củi kia vừa ướt, vừa còn nhựa, dù được đặt trên đất khô, xa nguồn nước; người ấy chỉ chuốc lấy mệt mỏi và phiền não mà thôi.” “Cũng vậy, này Bhāradvāja, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào sống xa lìa các dục về phương diện thân và tâm, nhưng lòng tham dục, ái nhiễm dục, mê đắm dục, khát ái dục, nhiệt não dục đối với các dục ở nội tâm vẫn chưa được đoạn trừ hoàn toàn, chưa được lắng dịu hoàn toàn, thì những vị Sa-môn, Bà-la-môn đáng kính ấy, dù có phải chịu những cảm thọ đau đớn, mãnh liệt, dữ dội, nhức nhối do tinh tấn khởi lên, họ vẫn không có khả năng đạt đến trí, đến kiến, đến sự giác ngộ vô thượng. Dù những vị Sa-môn, Bà-la-môn đáng kính ấy không phải chịu những cảm thọ đau đớn, mãnh liệt, dữ dội, nhức nhối do tinh tấn khởi lên, họ vẫn không có khả năng đạt đến trí, đến kiến, đến sự giác ngộ vô thượng. Này Bhāradvāja, đây là ví dụ thứ hai, kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây, đã khởi lên trong Ta.

479. Này Bhāradvāja, lại nữa, một ví dụ thứ ba, kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây, đã khởi lên trong Ta. Này Bhāradvāja, ví như có một khúc củi khô, không còn nhựa, được đặt trên đất khô, xa nguồn nước. Rồi một người đi đến, mang theo que cọ lửa và nói: ‘Ta sẽ tạo ra lửa, ta sẽ làm cho hơi nóng hiện ra.’ Này Bhāradvāja, ông nghĩ thế nào? Người ấy lấy que cọ lửa cọ xát vào khúc củi khô, không còn nhựa, được đặt trên đất khô, xa nguồn nước kia, liệu có thể tạo ra lửa, làm cho hơi nóng hiện ra không?” “Thưa được, Tôn giả Gotama. Vì sao vậy? Thưa Tôn giả Gotama, vì khúc củi kia vừa khô, vừa không còn nhựa, lại được đặt trên đất khô, xa nguồn nước.” “Cũng vậy, này Bhāradvāja, những Sa-môn hay Bà-la-môn nào sống xa lìa các dục về phương diện thân và tâm, và lòng tham dục, ái nhiễm dục, mê đắm dục, khát ái dục, nhiệt não dục đối với các dục ở nội tâm đã được đoạn trừ hoàn toàn, đã được lắng dịu hoàn toàn, thì những vị Sa-môn, Bà-la-môn đáng kính ấy, dù có phải chịu những cảm thọ đau đớn, mãnh liệt, dữ dội, nhức nhối do tinh tấn khởi lên, họ vẫn có khả năng đạt đến trí, đến kiến, đến sự giác ngộ vô thượng. Dù những vị Sa-môn, Bà-la-môn đáng kính ấy không phải chịu những cảm thọ đau đớn, mãnh liệt, dữ dội, nhức nhối do tinh tấn khởi lên, họ vẫn có khả năng đạt đến trí, đến kiến, đến sự giác ngộ vô thượng. Này Bhāradvāja, đây là ví dụ thứ ba, kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây, đã khởi lên trong Ta. Này Bhāradvāja, ba ví dụ này, kỳ diệu, chưa từng được nghe trước đây, đã khởi lên trong Ta.

480. Này Bhāradvāja, rồi Ta suy nghĩ thế này: ‘Hay là ta nghiến răng, dùng lưỡi ép lên nóc họng, rồi dùng tâm để chế ngự, đàn áp, và nhiếp phục tâm.’ Và rồi, này Bhāradvāja, Ta nghiến răng, dùng lưỡi ép lên nóc họng, rồi dùng tâm để chế ngự, đàn áp, và nhiếp phục tâm. Này Bhāradvāja, trong khi Ta nghiến răng, dùng lưỡi ép lên nóc họng, rồi dùng tâm để chế ngự, đàn áp, và nhiếp phục tâm, mồ hôi toát ra từ nách. Này Bhāradvāja, ví như một người đàn ông khỏe mạnh nắm lấy đầu hay vai một người đàn ông yếu hơn rồi chế ngự, đàn áp, và nhiếp phục người ấy; cũng vậy, này Bhāradvāja, trong khi Ta nghiến răng, dùng lưỡi ép lên nóc họng, rồi dùng tâm để chế ngự, đàn áp, và nhiếp phục tâm, mồ hôi toát ra từ nách Ta. Này Bhāradvāja, tinh tấn của Ta được khởi lên, không thối chuyển; chánh niệm được thiết lập, không quên lãng. Nhưng thân của Ta lại bị kích động và không được an tịnh, chính vì sự tinh cần đau khổ ấy đã chế ngự Ta.

481. Này Bhāradvāja, đối với ta, điều này đã khởi lên: ‘Hay là ta thực hành thiền định không-hơi-thở.’ Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã ngăn chặn hơi thở ra vào qua miệng và qua mũi. Này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng và qua mũi đã được ngăn chặn, có tiếng động quá mức của các luồng gió thoát ra từ các lỗ tai. Ví như tiếng động quá mức phát ra từ ống bễ của người thợ rèn đang được thổi, cũng tương tự như thế, này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng và qua mũi đã được ngăn chặn, có tiếng động quá mức của các luồng gió thoát ra từ các lỗ tai. Này Bhāradvāja, tuy nhiên, nỗ lực của ta đã được phát khởi, không thụt lùi; chánh niệm đã được thiết lập, không quên lãng; nhưng thân của ta, vốn bị sự nỗ lực ấy hành hạ, đã trở nên căng thẳng và không được an tịnh, chính vì sự nỗ lực đau đớn ấy.

Này Bhāradvāja, đối với ta, điều này đã khởi lên: ‘Hay là ta thực hành thiền định không-hơi-thở.’ Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã ngăn chặn hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai. Này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, các luồng gió quá mức đập vào đỉnh đầu. Ví như, này Bhāradvāja, một người đàn ông khỏe mạnh có thể dùng một mũi nhọn sắc bén để khoan vào đỉnh đầu, cũng tương tự như thế, này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, các luồng gió quá mức đập vào đỉnh đầu. Này Bhāradvāja, tuy nhiên, nỗ lực của ta đã được phát khởi, không thụt lùi; chánh niệm đã được thiết lập, không quên lãng; nhưng thân của ta, vốn bị sự nỗ lực ấy hành hạ, đã trở nên căng thẳng và không được an tịnh, chính vì sự nỗ lực đau đớn ấy.

Này Bhāradvāja, đối với ta, điều này đã khởi lên: ‘Hay là ta thực hành thiền định không-hơi-thở.’ Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã ngăn chặn hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai. Này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, có những cảm thọ đau đớn quá mức ở đầu. Ví như, này Bhāradvāja, một người đàn ông khỏe mạnh có thể dùng một sợi dây da chắc chắn để siết chặt quanh đầu, cũng tương tự như thế, này Bhāradvāja, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, có những cảm thọ đau đớn quá mức ở đầu. Này Bhāradvāja, tuy nhiên, nỗ lực của ta đã được phát khởi, không thụt lùi; chánh niệm đã được thiết lập, không quên lãng; nhưng thân của ta, vốn bị sự nỗ lực ấy hành hạ, đã trở nên căng thẳng và không được an tịnh, chính vì sự nỗ lực đau đớn ấy.

Này Bhāradvāja, đối với ta, điều này đã khởi lên: ‘Hay là ta thực hành thiền định không-hơi-thở.’ Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã ngăn chặn hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai. Này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, các luồng gió quá mức cắt xé trong bụng. Ví như, này Bhāradvāja, một người đồ tể lành nghề hoặc đệ tử của người đồ tể có thể dùng con dao mổ bò sắc bén để rạch bụng, cũng tương tự như thế, này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, các luồng gió quá mức cắt xé trong bụng. Này Bhāradvāja, tuy nhiên, nỗ lực của ta đã được phát khởi, không thụt lùi; chánh niệm đã được thiết lập, không quên lãng; nhưng thân của ta, vốn bị sự nỗ lực ấy hành hạ, đã trở nên căng thẳng và không được an tịnh, chính vì sự nỗ lực đau đớn ấy.

Này Bhāradvāja, đối với ta, điều này đã khởi lên: ‘Hay là ta thực hành thiền định không-hơi-thở.’ Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã ngăn chặn hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai. Này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, có sự nóng bỏng quá mức ở trong thân. Ví như, này Bhāradvāja, hai người đàn ông khỏe mạnh, sau khi nắm lấy một người đàn ông yếu hơn ở hai cánh tay, có thể hơ nóng và nướng người ấy trên hố than hồng, cũng tương tự như thế, này Bhāradvāja, đối với ta, khi hơi thở ra vào qua miệng, qua mũi, và qua tai đã được ngăn chặn, có sự nóng bỏng quá mức ở trong thân. Này Bhāradvāja, tuy nhiên, nỗ lực của ta đã được phát khởi, không thụt lùi; chánh niệm đã được thiết lập, không quên lãng; nhưng thân của ta, vốn bị sự nỗ lực ấy hành hạ, đã trở nên căng thẳng và không được an tịnh, chính vì sự nỗ lực đau đớn ấy. Hơn nữa, này Bhāradvāja, các vị trời sau khi thấy ta đã nói như vầy: ‘Sa-môn Gotama đã chết.’ Một số vị trời nói như vầy: ‘Sa-môn Gotama chưa chết, nhưng đang chết.’ Một số vị trời khác nói như vầy: ‘Sa-môn Gotama chưa chết, cũng không đang chết; Sa-môn Gotama là một vị A-la-hán, và đây chính là trạng thái của một vị A-la-hán.’”

Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã khởi lên suy nghĩ thế này: ‘Hay là ta nên thực hành việc đoạn tuyệt hoàn toàn vật thực?’ Rồi này Bhāradvāja, có các vị chư thiên đến gặp ta và nói thế này: ‘Thưa ngài, ngài chớ nên thực hành việc đoạn tuyệt hoàn toàn vật thực. Thưa ngài, nếu ngài thực hành việc đoạn tuyệt hoàn toàn vật thực, chúng tôi sẽ truyền dưỡng chất cõi trời vào các lỗ chân lông của ngài. Nhờ vậy, ngài sẽ được duy trì sự sống.’ Khi ấy, này Bhāradvāja, ta đã khởi lên suy nghĩ thế này: ‘Nếu ta tuyên bố là hoàn toàn không ăn, mà các vị chư thiên này lại truyền dưỡng chất cõi trời vào các lỗ chân lông của ta, và ta được duy trì sự sống nhờ vậy, thì điều ấy đối với ta sẽ là lời nói dối.’ Thế rồi, này Bhāradvāja, ta đã từ chối các vị chư thiên ấy, ta nói: ‘Thôi đi!’

Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã khởi lên suy nghĩ thế này: ‘Hay là ta nên ăn từng chút một, từng vốc một, hoặc là nước canh đậu xanh, hoặc là nước canh đậu ngựa, hoặc là nước canh đậu Hà Lan, hoặc là nước canh đậu ván?’ Thế rồi, này Bhāradvāja, ta đã ăn từng chút một, từng vốc một, hoặc là nước canh đậu xanh, hoặc là nước canh đậu ngựa, hoặc là nước canh đậu Hà Lan, hoặc là nước canh đậu ván. Này Bhāradvāja, do ta ăn từng chút một, từng vốc một, hoặc là nước canh đậu xanh, hoặc là nước canh đậu ngựa, hoặc là nước canh đậu Hà Lan, hoặc là nước canh đậu ván, thân thể ta trở nên gầy mòn cùng cực. Do ăn quá ít, các chi phần lớn nhỏ của ta trở nên giống như những đốt của cây sậy hoặc cây tre đen; do ăn quá ít, mông của ta trở nên giống như móng chân lạc đà; do ăn quá ít, xương sống của ta trở nên lồi lõm giống như một chuỗi hạt; do ăn quá ít, xương sườn của ta trở nên xiêu vẹo, gãy đổ giống như giàn kèo của một ngôi nhà cũ kỹ; do ăn quá ít, con ngươi trong hốc mắt của ta trông sâu hoắm, chìm hẳn vào trong, giống như ánh sao phản chiếu dưới đáy giếng sâu; do ăn quá ít, da đầu của ta trở nên quắt lại, nhăn nheo, giống như quả bầu đắng còn tươi bị cắt ra rồi bị gió và nắng làm cho quắt lại, nhăn nheo. Này Bhāradvāja, khi ta nghĩ: ‘Ta sẽ sờ da bụng,’ thì lại nắm phải xương sống. Khi ta nghĩ: ‘Ta sẽ sờ xương sống,’ thì lại nắm phải da bụng. Này Bhāradvāja, do ăn quá ít, da bụng của ta đã dính sát vào xương sống. Này Bhāradvāja, khi ta nghĩ: ‘Ta sẽ đi đại tiện hoặc tiểu tiện,’ thì ta liền ngã sấp mặt xuống ngay tại chỗ, cũng do ăn quá ít. Này Bhāradvāja, để làm cho thân này được dễ chịu, ta dùng tay xoa bóp các chi thể. Này Bhāradvāja, khi ta dùng tay xoa bóp các chi thể, lông tóc có gốc rễ bị hư thối đã rụng khỏi thân, cũng do ăn quá ít. Hơn nữa, này Bhāradvāja, người ta thấy ta rồi nói thế này: ‘Sa-môn Gotama có màu da đen.’ Một số người khác lại nói: ‘Sa-môn Gotama không có màu da đen, Sa-môn Gotama có màu da ngăm đen.’ Một số người khác lại nói: ‘Sa-môn Gotama không có màu da đen, cũng không có màu da ngăm đen, Sa-môn Gotama có màu da như cá mang rổ.’ Này Bhāradvāja, đến mức độ như vậy, màu da trong sạch, trắng trẻo của ta đã bị hư hoại, cũng do ăn quá ít.

482. Này Bhāradvāja, khi ấy ta đã khởi lên suy nghĩ thế này: ‘Bất cứ Sa-môn hay Bà-la-môn nào trong quá khứ đã cảm thọ những cảm giác đau đớn, mãnh liệt, dữ dội, khốc liệt do nỗ lực tu tập, thì cũng chỉ đến mức này là cùng, không hơn thế nữa. Bất cứ Sa-môn hay Bà-la-môn nào trong tương lai sẽ cảm thọ những cảm giác đau đớn, mãnh liệt, dữ dội, khốc liệt do nỗ lực tu tập, thì cũng chỉ đến mức này là cùng, không hơn thế nữa. Và bất cứ Sa-môn hay Bà-la-môn nào trong hiện tại đang cảm thọ những cảm giác đau đớn, mãnh liệt, dữ dội, khốc liệt do nỗ lực tu tập, thì cũng chỉ đến mức này là cùng, không hơn thế nữa. Thế nhưng, với pháp hành khổ hạnh khốc liệt này, ta không chứng đắc được pháp thượng nhân, tri kiến đặc biệt xứng bậc thánh. Hay là có con đường nào khác để giác ngộ chăng?’ Khi ấy, này Bhāradvāja, ta đã khởi lên suy nghĩ thế này: ‘Ta nhớ lại, khi phụ thân là vua dòng Sakka đang làm lễ, ta ngồi dưới bóng mát của cây trâm, ly dục, ly bất thiện pháp, đã chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái có tầm, có tứ, với hỷ và lạc do ly dục sanh. Hay đây chính là con đường để giác ngộ chăng?’ Này Bhāradvāja, theo sau ký ức ấy, thức của ta khởi lên: ‘Đây chính là con đường để giác ngộ.’ Khi ấy, này Bhāradvāja, ta đã khởi lên suy nghĩ thế này: ‘Tại sao ta lại sợ hãi lạc thọ ấy, một lạc thọ ngoài các dục, ngoài các bất thiện pháp?’ Khi ấy, này Bhāradvāja, ta đã khởi lên suy nghĩ thế này: ‘Ta không sợ hãi lạc thọ ấy, một lạc thọ ngoài các dục, ngoài các bất thiện pháp.’

483. “Này Bhāradvāja, Ta đã khởi lên ý nghĩ này: ‘Với thân thể đã đạt đến mức độ gầy mòn quá độ như thế này, thật không dễ dàng để chứng đắc được niềm an lạc ấy. Hay là ta nên dùng vật thực thô, là cơm và cháo lúa mạch’. Này Bhāradvāja, rồi Ta đã dùng vật thực thô, là cơm và cháo lúa mạch. Này Bhāradvāja, vào lúc ấy, năm vị tỳ khưu đang hầu hạ Ta với ý nghĩ rằng: ‘Pháp nào mà sa-môn Gotama chứng ngộ, vị ấy sẽ tuyên thuyết lại cho chúng ta’. Này Bhāradvāja, khi Ta dùng vật thực thô, là cơm và cháo lúa mạch, thì năm vị tỳ khưu ấy đã chán nản và rời bỏ Ta, (nghĩ rằng): ‘Sa-môn Gotama đã trở nên sống sung túc, đã từ bỏ sự tinh tấn, đã quay về đời sống vật chất’.”

“Này Bhāradvāja, Ta, sau khi dùng vật thực thô, lấy lại được sức lực, đã ly dục... (v.v.)... chứng và trú Sơ thiền. Do sự tịnh chỉ tầm và tứ, với nội tâm tĩnh lặng, tâm chuyên nhất, không tầm không tứ, với hỷ lạc do định sanh, Ta đã chứng và trú Nhị thiền... Tam thiền... Tứ thiền.”

“Khi tâm được định tĩnh, trong sạch, thanh tịnh, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, và đạt đến trạng thái bất động như vậy, Ta đã hướng tâm, đã nghiêng tâm về Túc Mạng Minh. Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ, nghĩa là: một đời, hai đời... (v.v.)... như vậy, Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ với các khía cạnh và chi tiết của chúng. Này Bhāradvāja, đây là minh thứ nhất mà Ta đã chứng đắc trong canh đầu của đêm; vô minh đã bị diệt trừ, minh đã sanh khởi; bóng tối đã bị diệt trừ, ánh sáng đã sanh khởi; như điều ấy xảy ra cho người sống không dể duôi, nhiệt tâm, và quyết chí.”

484. “Khi tâm được định tĩnh, trong sạch, thanh tịnh, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, và đạt đến trạng thái bất động như vậy, Ta đã hướng tâm, đã nghiêng tâm về Sanh Tử Minh. Với thiên nhãn thanh tịnh, siêu nhân, Ta thấy các chúng sanh đang chết, đang sanh; hèn hạ, cao sang; xinh đẹp, xấu xí; may mắn, bất hạnh; Ta biết rõ chúng sanh tùy theo nghiệp của họ... (v.v.)... Này Bhāradvāja, đây là minh thứ hai mà Ta đã chứng đắc trong canh giữa của đêm; vô minh đã bị diệt trừ, minh đã sanh khởi; bóng tối đã bị diệt trừ, ánh sáng đã sanh khởi; như điều ấy xảy ra cho người sống không dể duôi, nhiệt tâm, và quyết chí.”

“Khi tâm được định tĩnh, trong sạch, thanh tịnh, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, và đạt đến trạng thái bất động như vậy, Ta đã hướng tâm, đã nghiêng tâm về Lậu Tận Minh. Ta đã biết như thật: ‘Đây là khổ’, Ta đã biết như thật: ‘Đây là tập khởi của khổ’, Ta đã biết như thật: ‘Đây là sự diệt khổ’, Ta đã biết như thật: ‘Đây là con đường đưa đến sự diệt khổ’. Ta đã biết như thật: ‘Đây là các lậu hoặc’, Ta đã biết như thật: ‘Đây là tập khởi của các lậu hoặc’, Ta đã biết như thật: ‘Đây là sự diệt tận các lậu hoặc’, Ta đã biết như thật: ‘Đây là con đường đưa đến sự diệt tận các lậu hoặc’. Khi Ta biết như vậy, thấy như vậy, tâm của Ta đã giải thoát khỏi dục lậu, đã giải thoát khỏi hữu lậu, đã giải thoát khỏi vô minh lậu. Trong sự giải thoát, trí khởi lên: ‘Ta đã được giải thoát’. Ta đã biết rõ: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, những việc cần làm đã làm, không còn trở lại trạng thái này nữa’. Này Bhāradvāja, đây là minh thứ ba mà Ta đã chứng đắc trong canh cuối của đêm; vô minh đã bị diệt trừ, minh đã sanh khởi; bóng tối đã bị diệt trừ, ánh sáng đã sanh khởi; như điều ấy xảy ra cho người sống không dể duôi, nhiệt tâm, và quyết chí.”

485. Khi được nói như vậy, thanh niên Saṅgārava bạch với Thế Tôn: “Sự tinh tấn của Tôn giả Gotama là sự tinh tấn của người có hạnh nguyện kiên cố, sự tinh tấn của Tôn giả Gotama là sự tinh tấn của bậc chân nhân; như thế nào là của bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác. Thưa Tôn giả Gotama, có chư thiên không?” “Này Bhāradvāja, điều này Ta biết được một cách hợp lý, đó là: có các vị thượng thiên.” “Thưa Tôn giả Gotama, tại sao khi được hỏi: ‘Có chư thiên không?’ Tôn giả lại trả lời: ‘Này Bhāradvāja, điều này Ta biết được một cách hợp lý, đó là: có các vị thượng thiên.’ Thưa Tôn giả Gotama, nếu nói như vậy, há chẳng phải là lời nói rỗng tuếch, dối trá sao?” “Này Bhāradvāja, khi được hỏi: ‘Có chư thiên không?’, người nào trả lời: ‘Có chư thiên’, hoặc người nào trả lời: ‘Ta biết được một cách hợp lý’; thì ở đây, một người có trí có thể đi đến kết luận chắc chắn rằng: ‘Có chư thiên’.” “Vậy tại sao Tôn giả Gotama không tuyên bố ngay từ đầu?” “Này Bhāradvāja, điều này được thừa nhận rộng rãi trong thế gian, đó là: ‘Có chư thiên’.”

486. Khi được nói như vậy, thanh niên Saṅgārava đã bạch với đức Thế Tôn điều này: – ‘Thật vi diệu, thưa ngài Gotama! Thật vi diệu, thưa ngài Gotama! Ví như, thưa ngài Gotama, người ta có thể lật ngửa lại vật đã bị úp xuống, hay phơi bày ra vật đã bị che kín, hay chỉ đường cho người bị lạc hướng, hay đem cây đèn dầu vào trong bóng tối để những ai có mắt có thể nhìn thấy các hình sắc; cũng tương tự như thế, Chánh Pháp đã được ngài Gotama thuyết giảng bằng nhiều phương pháp. Con đây xin quy y ngài Gotama, quy y Pháp, và quy y Tăng chúng Tỳ khưu. Mong ngài Gotama hãy ghi nhận con là một nam cư sĩ đã quy y kể từ hôm nay cho đến trọn đời.’”

Kinh Saṅgārava, bài kinh thứ mười, đã kết thúc.

Phẩm Bà-la-môn, phẩm thứ năm, đã kết thúc.

Brahmāyu, Sela, Assalāyana, và Bà-la-môn Ghoṭamukha; Caṅkī, Esukārī, Dhanañjāni, Vāseṭṭha, Subha, và Saṅgārava.

Đây là phần tóm lược các phẩm:

Phẩm Gia Chủ, Tỳ Khưu, phẩm được gọi là Du Sĩ; Phẩm Vua, và Bà-la-môn, là năm phẩm trong phần giữa của bộ kinh.

Phần Năm Mươi Kinh Giữa đã hoàn tất.