9. Kinh Đại Niệm Xứ

372. Tôi nghe như vầy. Một thời, Thế Tôn trú ở xứ Kuru, tại một thị trấn của người Kuru tên là Kammāsadhamma. Tại đó, Thế Tôn gọi các Tỳ khưu: “Này các Tỳ khưu.” “Bạch Thế Tôn,” các Tỳ khưu ấy vâng đáp Thế Tôn. Thế Tôn nói như sau:

373. Này các Tỳ khưu, đây là con đường độc nhất, đưa đến sự thanh tịnh cho chúng sanh, để vượt qua sầu bi, để chấm dứt khổ ưu, để thành tựu chánh trí, để chứng ngộ Niết-bàn, đó là bốn niệm xứ.

Thế nào là bốn? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán thọ trên các cảm thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời.

Dứt phần Đề Cương.

Quán Thân - Phẩm Hơi Thở

374. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu đi đến khu rừng, hoặc đi đến gốc cây, hoặc đi đến ngôi nhà trống, rồi ngồi kiết-già, giữ thân ngay thẳng, an trú chánh niệm trước mặt. Vị ấy thở ra chánh niệm, thở vào chánh niệm. Khi thở ra dài, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở ra dài’; hay khi thở vào dài, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở vào dài’. Khi thở ra ngắn, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở ra ngắn’; hay khi thở vào ngắn, vị ấy tuệ tri: ‘Tôi thở vào ngắn’. Vị ấy tập: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra’; vị ấy tập: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vào’. Vị ấy tập: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra’; vị ấy tập: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vào’.

Này các Tỳ khưu, ví như người thợ tiện thiện xảo hay đệ tử của người thợ tiện, khi quay một vòng dài, tuệ tri: ‘Tôi quay một vòng dài’; hay khi quay một vòng ngắn, tuệ tri: ‘Tôi quay một vòng ngắn’. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu khi thở ra dài, tuệ tri: ‘Tôi thở ra dài’; hay khi thở vào dài, tuệ tri: ‘Tôi thở vào dài’; khi thở ra ngắn, tuệ tri: ‘Tôi thở ra ngắn’; hay khi thở vào ngắn, tuệ tri: ‘Tôi thở vào ngắn’. Vị ấy tập: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở ra’; vị ấy tập: ‘Cảm giác toàn thân, tôi sẽ thở vào’; vị ấy tập: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở ra’; vị ấy tập: ‘An tịnh thân hành, tôi sẽ thở vào’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân, hay sống quán thân trên ngoại thân, hay sống quán thân trên cả nội thân và ngoại thân. Vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân, hay sống quán tánh diệt tận trên thân, hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. Hay chánh niệm ‘có thân đây’ được an trú nơi vị ấy, cho đến mức độ chánh trí và chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ gì ở đời. Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Dứt phẩm Hơi Thở.

Quán Thân - Phẩm Oai Nghi

375. Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu khi đi, tuệ tri: ‘Tôi đi’; khi đứng, tuệ tri: ‘Tôi đứng’; khi ngồi, tuệ tri: ‘Tôi ngồi’; khi nằm, tuệ tri: ‘Tôi nằm’. Thân này được an trú như thế nào, vị ấy tuệ tri thân như thế ấy. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân, hay sống quán thân trên ngoại thân, hay sống quán thân trên cả nội thân và ngoại thân. Vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên thân, hay sống quán tánh diệt tận trên thân, hay sống quán tánh sanh diệt trên thân. Hay chánh niệm ‘có thân đây’ được an trú nơi vị ấy, cho đến mức độ chánh trí và chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ gì ở đời. Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Dứt phẩm Oai Nghi.

Quán Thân - Phẩm Tỉnh Giác

376. Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu khi bước tới, khi bước lui, đều tỉnh giác; khi nhìn thẳng, khi nhìn quanh, đều tỉnh giác; khi co tay, khi duỗi tay, đều tỉnh giác; khi mang y tăng-già-lê, y bát, y vai, đều tỉnh giác; khi ăn, uống, nhai, nếm, đều tỉnh giác; khi đi đại tiện, tiểu tiện, đều tỉnh giác; khi đi, đứng, ngồi, nằm, thức, nói, im lặng, đều tỉnh giác. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên nội thân... (như trên)... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Dứt phẩm Tỉnh Giác.

Quán Thân - Phẩm Quán Sự Bất Tịnh

377. Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, từ lòng bàn chân trở lên, từ ngọn tóc trở xuống, được bao bọc bởi da, đầy những vật bất tịnh sai khác: ‘Trong thân này có: tóc, lông, móng, răng, da; thịt, gân, xương, tủy xương, thận; tim, gan, màng nhầy, lá lách, phổi; ruột, màng ruột, thức ăn trong dạ dày, phân; mật, đờm, mủ, máu, mồ hôi, mỡ; nước mắt, mỡ da, nước bọt, nước mũi, dịch khớp, nước tiểu’.

Này các Tỳ khưu, ví như có một cái túi có hai miệng, đầy các loại hạt khác nhau, nghĩa là: gạo salī, lúa, đậu xanh, đậu muồng, mè, gạo lứt. Một người có mắt mở túi ra và quán xét: ‘Đây là gạo salī, đây là lúa, đây là đậu xanh, đây là đậu muồng, đây là mè, đây là gạo lứt’. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, từ lòng bàn chân trở lên, từ ngọn tóc trở xuống, được bao bọc bởi da, đầy những vật bất tịnh sai khác: ‘Trong thân này có: tóc, lông... cho đến... nước tiểu’.

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Phần Tác Ý Về Sự Ghê Tởm đã kết thúc.

Quán Thân - Phần Tác Ý Về Các Giới

378. Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, dù ở tư thế nào, dù được đặt để ra sao, theo các giới: ‘Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại’.

Này các Tỳ khưu, ví như một người đồ tể thiện xảo hay đệ tử của người đồ tể, sau khi giết một con bò, chia nó ra từng phần và ngồi ở ngã tư đường. Cũng vậy, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu quán xét chính thân này, dù ở tư thế nào, dù được đặt để ra sao, theo các giới: ‘Trong thân này có địa đại, thủy đại, hỏa đại, phong đại’.

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Phần Tác Ý Về Các Giới đã kết thúc.

Quán Thân - Phần Chín Loại Tử Thi Ở Nghĩa Địa

379. Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu ví như thấy một tử thi bị vất bỏ trong nghĩa địa, chết một ngày, hoặc hai ngày, hoặc ba ngày, sình trướng, xanh tím, rỉ mủ. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này cũng có cùng bản chất như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể thoát khỏi điều đó’.

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu ví như thấy một tử thi bị vất bỏ trong nghĩa địa, đang bị quạ, hoặc diều hâu, hoặc kền kền, hoặc diệc, hoặc chó, hoặc cọp, hoặc báo, hoặc chó rừng, hoặc các loài sinh vật khác nhau ăn. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này cũng có cùng bản chất như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể thoát khỏi điều đó’.

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần... cho đến... Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu ví như thấy một tử thi bị vất bỏ trong nghĩa địa, một bộ xương còn dính thịt và máu, được nối với nhau bằng gân... cho đến... một bộ xương không còn thịt nhưng dính máu, được nối với nhau bằng gân... cho đến... một bộ xương không còn thịt và máu, được nối với nhau bằng gân... cho đến... những khúc xương không còn nối với nhau, vương vãi khắp nơi, xương tay một nơi, xương chân một nơi, xương mắt cá một nơi, xương ống chân một nơi, xương đùi một nơi, xương hông một nơi, xương sườn một nơi, xương sống một nơi, xương vai một nơi, xương cổ một nơi, xương hàm một nơi, xương răng một nơi, xương sọ một nơi. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này cũng có cùng bản chất như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể thoát khỏi điều đó’.

Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần... cho đến... sống.

Lại nữa, này các Tỳ khưu, vị Tỳ khưu ví như thấy một tử thi bị vất bỏ trong nghĩa địa, những khúc xương trắng như màu vỏ ốc... cho đến... những khúc xương chất thành đống, đã hơn một năm... cho đến... những khúc xương mục nát, đã thành bột. Vị ấy so sánh với chính thân này: ‘Thân này cũng có cùng bản chất như vậy, sẽ trở thành như vậy, không thể thoát khỏi điều đó’. Như vậy, vị ấy sống quán thân trên thân ở nội phần, hoặc sống quán thân trên thân ở ngoại phần, hoặc sống quán thân trên thân ở cả nội phần và ngoại phần. Vị ấy sống quán các pháp sanh khởi trên thân, hoặc sống quán các pháp diệt tận trên thân, hoặc sống quán các pháp sanh diệt trên thân. Hoặc chánh niệm của vị ấy được thiết lập với sự hiểu biết: ‘Có thân này’, chỉ trong chừng mực cần thiết cho trí tuệ và chánh niệm. Vị ấy sống không nương tựa, và không chấp thủ bất cứ điều gì trên đời. Này các Tỳ khưu, như vậy vị Tỳ khưu sống quán thân trên thân.

Phần Chín Loại Tử Thi Ở Nghĩa Địa đã kết thúc.

Mười Bốn Pháp Quán Thân đã kết thúc.

Quán Thọ

380. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu sống quán thọ trên các thọ? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu khi cảm giác một lạc thọ, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một lạc thọ’. Khi cảm giác một khổ thọ, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một khổ thọ’. Khi cảm giác một thọ không khổ không lạc, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một thọ không khổ không lạc’. Khi cảm giác một lạc thọ thuộc vật chất, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một lạc thọ thuộc vật chất’, hay khi cảm giác một lạc thọ không thuộc vật chất, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một lạc thọ không thuộc vật chất’. Khi cảm giác một khổ thọ thuộc vật chất, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một khổ thọ thuộc vật chất’, hay khi cảm giác một khổ thọ không thuộc vật chất, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một khổ thọ không thuộc vật chất’. Khi cảm giác một thọ không khổ không lạc thuộc vật chất, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một thọ không khổ không lạc thuộc vật chất’, hay khi cảm giác một thọ không khổ không lạc không thuộc vật chất, tuệ tri: ‘Tôi đang cảm giác một thọ không khổ không lạc không thuộc vật chất’. Như vậy, vị ấy sống quán thọ trên các thọ ở nội tâm, hay sống quán thọ trên các thọ ở ngoại cảnh, hay sống quán thọ trên các thọ ở cả nội tâm và ngoại cảnh. Vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các thọ, hay sống quán tánh diệt tận trên các thọ, hay sống quán tánh sanh diệt trên các thọ. Hay chánh niệm ‘có thọ đây’ được thiết lập nơi vị ấy, chỉ với mục đích cho trí tuệ và cho chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các Tỳ khưu, như vậy là vị Tỳ khưu sống quán thọ trên các thọ.

Phần Quán Thọ đã hoàn tất.

Quán Tâm

381. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu sống quán tâm trên tâm? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu, với tâm có tham, tuệ tri: ‘Tâm có tham’, hay với tâm không tham, tuệ tri: ‘Tâm không tham’. Với tâm có sân, tuệ tri: ‘Tâm có sân’, hay với tâm không sân, tuệ tri: ‘Tâm không sân’. Với tâm có si, tuệ tri: ‘Tâm có si’, hay với tâm không si, tuệ tri: ‘Tâm không si’. Với tâm co rút, tuệ tri: ‘Tâm co rút’, hay với tâm phân tán, tuệ tri: ‘Tâm phân tán’. Với tâm quảng đại, tuệ tri: ‘Tâm quảng đại’, hay với tâm không quảng đại, tuệ tri: ‘Tâm không quảng đại’. Với tâm hữu hạn, tuệ tri: ‘Tâm hữu hạn’, hay với tâm vô thượng, tuệ tri: ‘Tâm vô thượng’. Với tâm có định, tuệ tri: ‘Tâm có định’, hay với tâm không có định, tuệ tri: ‘Tâm không có định’. Với tâm được giải thoát, tuệ tri: ‘Tâm được giải thoát’. Hay với tâm không được giải thoát, tuệ tri: ‘Tâm không được giải thoát’. Như vậy, vị ấy sống quán tâm trên tâm ở nội tâm, hay sống quán tâm trên tâm ở ngoại cảnh, hay sống quán tâm trên tâm ở cả nội tâm và ngoại cảnh. Vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên tâm, hay sống quán tánh diệt tận trên tâm, hay sống quán tánh sanh diệt trên tâm, hay chánh niệm ‘có tâm đây’ được thiết lập nơi vị ấy, chỉ với mục đích cho trí tuệ và cho chánh niệm. Và vị ấy sống không nương tựa, không chấp thủ bất cứ điều gì ở trên đời. Này các Tỳ khưu, như vậy là vị Tỳ khưu sống quán tâm trên tâm.

Phần Quán Tâm đã hoàn tất.

Quán Pháp - Phần Các Triền Cái

382. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp? Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái. Và này các Tỳ khưu, thế nào là vị Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái?

Này các Tỳ khưu, ở đây, vị Tỳ khưu, khi có tham dục ở nội tâm, tuệ tri: ‘Có tham dục ở nội tâm tôi’, hay khi không có tham dục ở nội tâm, tuệ tri: ‘Không có tham dục ở nội tâm tôi’, và vị ấy tuệ tri như thế nào mà tham dục chưa sanh lại sanh khởi, và vị ấy tuệ tri như thế nào mà tham dục đã sanh được đoạn trừ, và vị ấy tuệ tri như thế nào mà tham dục đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

Khi có sân hận ở nội tâm, tuệ tri: ‘Có sân hận ở nội tâm tôi’, hay khi không có sân hận ở nội tâm, tuệ tri: ‘Không có sân hận ở nội tâm tôi’, và vị ấy tuệ tri như thế nào mà sân hận chưa sanh lại sanh khởi, và vị ấy tuệ tri như thế nào mà sân hận đã sanh được đoạn trừ, và vị ấy tuệ tri như thế nào mà sân hận đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

“Hoặc khi có hôn trầm thụy miên nội tại, vị ấy tuệ tri: ‘Trong tôi có hôn trầm thụy miên’; hoặc khi không có hôn trầm thụy miên nội tại, vị ấy tuệ tri: ‘Trong tôi không có hôn trầm thụy miên’; và vị ấy tuệ tri do duyên nào hôn trầm thụy miên chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do duyên nào hôn trầm thụy miên đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do duyên nào hôn trầm thụy miên đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

“Hoặc khi có trạo cử hối quá nội tại, vị ấy tuệ tri: ‘Trong tôi có trạo cử hối quá’; hoặc khi không có trạo cử hối quá nội tại, vị ấy tuệ tri: ‘Trong tôi không có trạo cử hối quá’; và vị ấy tuệ tri do duyên nào trạo cử hối quá chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do duyên nào trạo cử hối quá đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do duyên nào trạo cử hối quá đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

“Hoặc khi có nghi ngờ nội tại, vị ấy tuệ tri: ‘Trong tôi có nghi ngờ’; hoặc khi không có nghi ngờ nội tại, vị ấy tuệ tri: ‘Trong tôi không có nghi ngờ’; và vị ấy tuệ tri do duyên nào nghi ngờ chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do duyên nào nghi ngờ đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do duyên nào nghi ngờ đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

“Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp ở nội tâm, hay sống quán pháp trên các pháp ở ngoại cảnh, hay sống quán pháp trên các pháp ở cả nội tâm lẫn ngoại cảnh. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. ‘Có các pháp đây’, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm triền cái là như vậy.

Phần về các Triền cái đã kết thúc.

Quán Pháp – Phần Uẩn

383. “Lại nữa, này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn. Và này các tỳ khưu, thế nào là tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn? Ở đây, này các tỳ khưu, tỳ khưu (quán như sau): ‘Đây là sắc, đây là sắc tập khởi, đây là sắc đoạn diệt. Đây là thọ, đây là thọ tập khởi, đây là thọ đoạn diệt. Đây là tưởng, đây là tưởng tập khởi, đây là tưởng đoạn diệt. Đây là các hành, đây là các hành tập khởi, đây là các hành đoạn diệt. Đây là thức, đây là thức tập khởi, đây là thức đoạn diệt’. Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp ở nội tâm, hay sống quán pháp trên các pháp ở ngoại cảnh, hay sống quán pháp trên các pháp ở cả nội tâm lẫn ngoại cảnh. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. ‘Có các pháp đây’, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm, vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước một vật gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với năm thủ uẩn là như vậy.

Phần Uẩn – Dứt.

Quán Pháp – Phần Xứ

384. “Lại nữa, này các tỳ khưu, tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội ngoại xứ. Và này các tỳ khưu, thế nào là tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với sáu nội ngoại xứ?

“Ở đây, này các tỳ khưu, tỳ khưu tuệ tri con mắt, tuệ tri các sắc, và tuệ tri kiết sử sanh khởi do duyên cả hai; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

“Vị ấy tuệ tri cái tai, tuệ tri các tiếng, và tuệ tri kiết sử sanh khởi do duyên cả hai; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

“Vị ấy tuệ tri cái mũi, tuệ tri các mùi hương, và tuệ tri kiết sử sanh khởi do duyên cả hai; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử đã sanh được đoạn trừ; và vị ấy tuệ tri do duyên nào kiết sử đã được đoạn trừ trong tương lai không sanh khởi nữa.

Vị ấy tuệ tri về lưỡi, tuệ tri về các vị; và kiết sử nào sanh khởi do duyên cả hai, vị ấy cũng tuệ tri về kiết sử ấy. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử đã sanh được đoạn trừ. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử đã được đoạn trừ sẽ không sanh khởi trong tương lai.

Vị ấy tuệ tri về thân, tuệ tri về các xúc; và kiết sử nào sanh khởi do duyên cả hai, vị ấy cũng tuệ tri về kiết sử ấy. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử đã sanh được đoạn trừ. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử đã được đoạn trừ sẽ không sanh khởi trong tương lai.

Vị ấy tuệ tri về ý, tuệ tri về các pháp; và kiết sử nào sanh khởi do duyên cả hai, vị ấy cũng tuệ tri về kiết sử ấy. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử đã sanh được đoạn trừ. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà kiết sử đã được đoạn trừ sẽ không sanh khởi trong tương lai.

Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp ở nội thân, hoặc sống quán pháp trên các pháp ở ngoại thân, hoặc sống quán pháp trên các pháp ở cả nội thân và ngoại thân. Hoặc vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hoặc sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hoặc sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. Hoặc chánh niệm ‘có các pháp’ được thiết lập nơi vị ấy, chỉ ở mức độ cần thiết cho trí tuệ, chỉ ở mức độ cần thiết cho chánh niệm. Vị ấy sống không nương tựa, và không chấp thủ bất cứ gì ở đời. Này các Tỳ khưu, Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với sáu xứ nội ngoại là như vậy đó.

Phần về các xứ đã chấm dứt.

Quán Pháp - Phần Giác Chi

385. Lại nữa, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bảy giác chi. Và này các Tỳ khưu, thế nào là Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bảy giác chi? Này các Tỳ khưu, ở đây, khi niệm giác chi có mặt bên trong, Tỳ khưu tuệ tri: ‘Niệm giác chi có mặt bên trong ta’; hoặc khi niệm giác chi không có mặt bên trong, Tỳ khưu tuệ tri: ‘Niệm giác chi không có mặt bên trong ta’. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà niệm giác chi chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà niệm giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Khi trạch pháp giác chi có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Trạch pháp giác chi có mặt bên trong ta’; hoặc khi trạch pháp giác chi không có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Trạch pháp giác chi không có mặt bên trong ta’. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà trạch pháp giác chi chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà trạch pháp giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Khi tấn giác chi có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Tấn giác chi có mặt bên trong ta’; hoặc khi tấn giác chi không có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Tấn giác chi không có mặt bên trong ta’. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà tấn giác chi chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà tấn giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Khi hỷ giác chi có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Hỷ giác chi có mặt bên trong ta’; hoặc khi hỷ giác chi không có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Hỷ giác chi không có mặt bên trong ta’. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà hỷ giác chi chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà hỷ giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Khi khinh an giác chi có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Khinh an giác chi có mặt bên trong ta’; hoặc khi khinh an giác chi không có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Khinh an giác chi không có mặt bên trong ta’. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà khinh an giác chi chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà khinh an giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Khi định giác chi có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Định giác chi có mặt bên trong ta’; hoặc khi định giác chi không có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: ‘Định giác chi không có mặt bên trong ta’. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà định giác chi chưa sanh được sanh khởi. Vị ấy cũng tuệ tri về nguyên nhân mà định giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Hoặc khi xả giác chi có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: 'Xả giác chi có mặt bên trong ta'; hoặc khi xả giác chi không có mặt bên trong, vị ấy tuệ tri: 'Xả giác chi không có mặt bên trong ta'; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào xả giác chi chưa sanh được sanh khởi; và vị ấy tuệ tri do nhân duyên nào xả giác chi đã sanh được tu tập viên mãn.

Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp ở nội tâm, hay sống quán pháp trên các pháp ở ngoại giới, hay sống quán pháp trên các pháp ở cả nội tâm lẫn ngoại giới. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. Hoặc chánh niệm 'có các pháp đây' được an lập nơi vị ấy, cho đến mức độ chánh trí và chánh niệm. Vị ấy sống không nương tựa, và không chấp thủ bất cứ gì ở đời. Này các Tỳ khưu, như vậy Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bảy giác chi.

Phần Giác Chi đã xong.

Quán Pháp - Phần Thánh Đế

386. Lại nữa, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bốn Thánh đế. Và thế nào, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bốn Thánh đế? Ở đây, này các Tỳ khưu, Tỳ khưu tuệ tri như thật: 'Đây là Khổ', tuệ tri như thật: 'Đây là Khổ tập', tuệ tri như thật: 'Đây là Khổ diệt', tuệ tri như thật: 'Đây là con đường đưa đến Khổ diệt'.

Phần Tụng Thứ Nhất đã xong.

Giải Thích Về Khổ Đế

387. Và này các Tỳ khưu, thế nào là Khổ thánh đế? Sanh là khổ, già là khổ, chết là khổ, sầu, bi, khổ, ưu, não là khổ, gặp gỡ người mình không ưa thích là khổ, xa lìa người mình ưa thích là khổ, mong cầu mà không được cũng là khổ. Tóm lại, năm thủ uẩn là khổ.

388. Và này các Tỳ khưu, thế nào là sanh? Sự sanh, sự xuất sanh, sự nhập thai, sự hiện hữu, sự xuất hiện của các uẩn, sự thành tựu các xứ của những chúng sanh này hay những chúng sanh khác trong mỗi giới chúng sanh, này các Tỳ khưu, đây được gọi là sanh.

389. Và này các Tỳ khưu, thế nào là già? Sự già, sự suy yếu, răng rụng, tóc bạc, da nhăn, tuổi thọ giảm dần, các căn suy hoại của những chúng sanh này hay những chúng sanh khác trong mỗi giới chúng sanh, này các Tỳ khưu, đây được gọi là già.

390. Và này các Tỳ khưu, thế nào là chết? Sự từ bỏ, sự ra đi, sự tan rã, sự biến mất, sự tử vong, sự qua đời, sự mệnh chung, sự hoại diệt của các uẩn, sự vất bỏ thân xác, sự đoạn tuyệt mạng căn của những chúng sanh này hay những chúng sanh khác từ mỗi giới chúng sanh, này các Tỳ khưu, đây được gọi là chết.

391. Và này các Tỳ khưu, thế nào là sầu? Này các Tỳ khưu, khi gặp phải một tai họa nào đó, khi bị một pháp khổ nào đó xúc chạm, thì sự sầu muộn, sự than khóc, tình trạng sầu muộn, nội sầu, nội sầu muộn triền miên, này các Tỳ khưu, đây được gọi là sầu.

392. Và này các Tỳ khưu, thế nào là bi? Này các Tỳ khưu, khi gặp phải một tai họa nào đó, khi bị một pháp khổ nào đó xúc chạm, thì sự than van, sự kể lể, sự than van kể lể, tình trạng than van, tình trạng kể lể, này các Tỳ khưu, đây được gọi là bi.

393. Và này các Tỳ khưu, thế nào là khổ? Này các Tỳ khưu, sự đau khổ về thân, sự không thoải mái về thân, cảm giác đau khổ và không thoải mái sanh ra từ thân xúc, này các Tỳ khưu, đây được gọi là khổ.

394. Và này các Tỳ khưu, thế nào là ưu? Này các Tỳ khưu, sự đau khổ về tâm, sự không thoải mái về tâm, cảm giác đau khổ và không thoải mái sanh ra từ ý xúc, này các Tỳ khưu, đây được gọi là ưu.

395. Và này các Tỳ khưu, thế nào là não? Này các Tỳ khưu, khi gặp phải một tai họa nào đó, khi bị một pháp khổ nào đó xúc chạm, thì sự phiền muộn, sự tuyệt vọng, tình trạng phiền muộn, tình trạng tuyệt vọng, này các Tỳ khưu, đây được gọi là não.

396. Và này các Tỳ khưu, thế nào là khổ do gặp gỡ người mình không ưa thích? Ở đây, đối với người nào có những sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp không mong muốn, không khả ái, không vừa ý; hoặc những người không muốn lợi ích, không muốn hạnh phúc, không muốn an ổn, không muốn thoát khỏi ách nạn cho mình; sự gặp gỡ, hội họp, sum vầy, chung đụng với họ, này các Tỳ khưu, đây được gọi là khổ do gặp gỡ người mình không ưa thích.

397. Và này các Tỳ khưu, thế nào là khổ do xa lìa người mình ưa thích? Ở đây, đối với người nào có những sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp mong muốn, khả ái, vừa ý; hoặc những người muốn lợi ích, muốn hạnh phúc, muốn an ổn, muốn thoát khỏi ách nạn cho mình, như mẹ, cha, anh, chị, em, bạn bè, thân hữu, hoặc bà con huyết thống; sự không gặp gỡ, không hội họp, không sum vầy, không chung đụng với họ, này các Tỳ khưu, đây được gọi là khổ do xa lìa người mình ưa thích.

398. “Và này các Tỳ khưu, thế nào là khổ vì mong cầu mà không được? Này các Tỳ khưu, đối với các chúng sanh có bản chất sanh, ý muốn như vầy khởi lên: ‘Ôi, mong rằng chúng ta không có bản chất sanh, và mong rằng sự sanh không đến với chúng ta!’ Nhưng điều này không thể đạt được bằng cách mong muốn. Đây cũng là khổ vì mong cầu mà không được. Đối với các chúng sanh có bản chất già, này các Tỳ khưu, ý muốn như vầy khởi lên: ‘Ôi, mong rằng chúng ta không có bản chất già, và mong rằng sự già không đến với chúng ta!’ Nhưng điều này không thể đạt được bằng cách mong muốn. Đây cũng là khổ vì mong cầu mà không được. Đối với các chúng sanh có bản chất bệnh, này các Tỳ khưu, ý muốn như vầy khởi lên: ‘Ôi, mong rằng chúng ta không có bản chất bệnh, và mong rằng bệnh tật không đến với chúng ta!’ Nhưng điều này không thể đạt được bằng cách mong muốn. Đây cũng là khổ vì mong cầu mà không được. Đối với các chúng sanh có bản chất chết, này các Tỳ khưu, ý muốn như vầy khởi lên: ‘Ôi, mong rằng chúng ta không có bản chất chết, và mong rằng cái chết không đến với chúng ta!’ Nhưng điều này không thể đạt được bằng cách mong muốn. Đây cũng là khổ vì mong cầu mà không được. Đối với các chúng sanh có bản chất sầu, bi, khổ, ưu, não, này các Tỳ khưu, ý muốn như vầy khởi lên: ‘Ôi, mong rằng chúng ta không có bản chất sầu, bi, khổ, ưu, não, và mong rằng sầu, bi, khổ, ưu, não không đến với chúng ta!’ Nhưng điều này không thể đạt được bằng cách mong muốn. Đây cũng là khổ vì mong cầu mà không được.”

399. “Và này các Tỳ khưu, thế nào là năm thủ uẩn là khổ, nói một cách tóm tắt? Tức là: sắc thủ uẩn, thọ thủ uẩn, tưởng thủ uẩn, hành thủ uẩn, thức thủ uẩn. Này các Tỳ khưu, những điều này được gọi là năm thủ uẩn là khổ, nói một cách tóm tắt. Này các Tỳ khưu, đây được gọi là Thánh đế về Khổ.”

Phần giải thích về Thánh đế Tập Khởi

400. “Và này các Tỳ khưu, thế nào là Thánh đế về sự tập khởi của khổ? Chính là ái này, cái dẫn đến tái sanh, đi cùng với hỷ và tham, tìm thấy sự vui thích nơi này nơi kia, tức là: dục ái, hữu ái, và phi hữu ái.”

“Này các Tỳ khưu, ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đâu? Khi an trú, nó an trú ở đâu? Bất cứ cái gì ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý, ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Và cái gì ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý? Con mắt ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy. Lỗ tai ở đời... lỗ mũi ở đời... lưỡi ở đời... thân ở đời... ý ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Các sắc ở đời... các tiếng ở đời... các mùi ở đời... các vị ở đời... các vật xúc chạm ở đời... các pháp ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Nhãn thức ở đời... nhĩ thức ở đời... tỷ thức ở đời... thiệt thức ở đời... thân thức ở đời... ý thức ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Nhãn xúc ở đời... nhĩ xúc ở đời... tỷ xúc ở đời... thiệt xúc ở đời... thân xúc ở đời... ý xúc ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Thọ do nhãn xúc sanh ở đời... thọ do nhĩ xúc sanh ở đời... thọ do tỷ xúc sanh ở đời... thọ do thiệt xúc sanh ở đời... thọ do thân xúc sanh ở đời... thọ do ý xúc sanh ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Sắc tưởng ở đời... thanh tưởng ở đời... hương tưởng ở đời... vị tưởng ở đời... xúc tưởng ở đời... pháp tưởng ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Sắc tư ở đời... thanh tư ở đời... hương tư ở đời... vị tư ở đời... xúc tư ở đời... pháp tư ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Sắc ái ở đời... thanh ái ở đời... hương ái ở đời... vị ái ở đời... xúc ái ở đời... pháp ái ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Sắc tầm ở đời... thanh tầm ở đời... hương tầm ở đời... vị tầm ở đời... xúc tầm ở đời... pháp tầm ở đời có vẻ khả ái, có vẻ khả ý; ái này khi sanh khởi, nó sanh khởi ở đấy; khi an trú, nó an trú ở đấy.”

“Sự khảo sát về sắc ở trong đời… sự khảo sát về thinh ở trong đời… sự khảo sát về hương ở trong đời… sự khảo sát về vị ở trong đời… sự khảo sát về xúc ở trong đời… sự khảo sát về pháp ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ. Chính ở nơi đây, ái này khi sanh khởi thì sanh khởi, khi an trú thì an trú. Này các tỳ khưu, đây được gọi là Thánh đế về sự tập khởi của khổ.”

Phần giải về Diệt Đế

401. “Và này các tỳ khưu, thế nào là Thánh đế về sự diệt khổ? Chính là sự đoạn diệt, ly tham không còn tàn tích, sự từ bỏ, sự xả ly, sự giải thoát, sự không chấp thủ đối với chính ái ấy.”

“Và này các tỳ khưu, ái ấy khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ ở đâu, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt ở đâu? Cái gì ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Và cái gì ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ? Mắt ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt. Tai ở trong đời… Tương tự… mũi ở trong đời… lưỡi ở trong đời… thân ở trong đời… ý ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Các sắc ở trong đời… các thinh ở trong đời… các hương ở trong đời… các vị ở trong đời… các xúc ở trong đời… các pháp ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Nhãn thức ở trong đời… nhĩ thức ở trong đời… tỷ thức ở trong đời… thiệt thức ở trong đời… thân thức ở trong đời… ý thức ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Nhãn xúc ở trong đời… nhĩ xúc ở trong đời… tỷ xúc ở trong đời… thiệt xúc ở trong đời… thân xúc ở trong đời… ý xúc ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Thọ sanh do nhãn xúc ở trong đời… thọ sanh do nhĩ xúc ở trong đời… thọ sanh do tỷ xúc ở trong đời… thọ sanh do thiệt xúc ở trong đời… thọ sanh do thân xúc ở trong đời… thọ sanh do ý xúc ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Tưởng về sắc ở trong đời… tưởng về thinh ở trong đời… tưởng về hương ở trong đời… tưởng về vị ở trong đời… tưởng về xúc ở trong đời… tưởng về pháp ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Tư duy về sắc ở trong đời… tư duy về thinh ở trong đời… tư duy về hương ở trong đời… tư duy về vị ở trong đời… tư duy về xúc ở trong đời… tư duy về pháp ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Ái đối với sắc ở trong đời… ái đối với thinh ở trong đời… ái đối với hương ở trong đời… ái đối với vị ở trong đời… ái đối với xúc ở trong đời… ái đối với pháp ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Sự tầm cầu về sắc ở trong đời… sự tầm cầu về thinh ở trong đời… sự tầm cầu về hương ở trong đời… sự tầm cầu về vị ở trong đời… sự tầm cầu về xúc ở trong đời… sự tầm cầu về pháp ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt.”

“Sự khảo sát về sắc ở trong đời… sự khảo sát về thinh ở trong đời… sự khảo sát về hương ở trong đời… sự khảo sát về vị ở trong đời… sự khảo sát về xúc ở trong đời… sự khảo sát về pháp ở trong đời là pháp khả ái, pháp khả hỷ, chính ở nơi đây, ái này khi được đoạn trừ thì được đoạn trừ, khi được đoạn diệt thì được đoạn diệt. Này các tỳ khưu, đây được gọi là Thánh đế về sự diệt khổ.”

Phần giải về Đạo Đế

402. “Và này các tỳ khưu, thế nào là Thánh đế về con đường đưa đến sự diệt khổ? Chính là Bát Thánh Đạo này, tức là: chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.”

“Và này các tỳ khưu, thế nào là chánh kiến? Này các tỳ khưu, trí tuệ về khổ, trí tuệ về sự tập khởi của khổ, trí tuệ về sự diệt khổ, trí tuệ về con đường đưa đến sự diệt khổ. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh kiến.”

“Và này các tỳ khưu, thế nào là chánh tư duy? Sự tư duy về xuất ly, sự tư duy về vô sân, sự tư duy về vô hại. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh tư duy.”

“Và này các tỳ khưu, thế nào là chánh ngữ? Sự từ bỏ nói láo, sự từ bỏ nói hai lưỡi, sự từ bỏ nói lời thô ác, sự từ bỏ nói lời vô ích. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh ngữ.”

“Và này các tỳ khưu, thế nào là chánh nghiệp? Sự từ bỏ sát sanh, sự từ bỏ lấy của không cho, sự từ bỏ tà hạnh trong các dục. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh nghiệp.”

“Và này các tỳ khưu, thế nào là chánh mạng? Này các tỳ khưu, ở đây, vị Thánh đệ tử từ bỏ tà mạng, nuôi sống bằng chánh mạng. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh mạng.”

“Này các tỳ khưu, thế nào là chánh tinh tấn? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu đối với các pháp ác, bất thiện chưa sanh khởi, khởi lên ý muốn không cho sanh khởi, nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, cố gắng; đối với các pháp ác, bất thiện đã sanh khởi, khởi lên ý muốn đoạn trừ, nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, cố gắng; đối với các pháp thiện chưa sanh khởi, khởi lên ý muốn làm cho sanh khởi, nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, cố gắng; đối với các pháp thiện đã sanh khởi, khởi lên ý muốn làm cho an trú, không cho lu mờ, được tăng trưởng, được lớn mạnh, được tu tập, được viên mãn, nỗ lực, tinh tấn, quyết tâm, cố gắng. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh tinh tấn.”

“Này các tỳ khưu, thế nào là chánh niệm? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu sống quán thân trên thân, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán thọ trên các thọ, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán tâm trên tâm, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời; sống quán pháp trên các pháp, nhiệt tâm, tỉnh giác, chánh niệm, nhiếp phục tham ưu ở đời. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh niệm.”

“Này các tỳ khưu, thế nào là chánh định? Này các tỳ khưu, ở đây, vị tỳ khưu ly dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Vị ấy làm cho tầm và tứ được lắng dịu, chứng và trú thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, không tầm không tứ, nội tĩnh nhất tâm. Vị ấy ly hỷ, trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là ‘xả niệm lạc trú’, chứng và trú thiền thứ ba. Vị ấy xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh. Này các tỳ khưu, đây được gọi là chánh định. Này các tỳ khưu, đây được gọi là Thánh đế về con đường đưa đến sự diệt khổ.”

403. “Như vậy, vị ấy sống quán pháp trên các pháp nội thân, hay sống quán pháp trên các pháp ngoại thân, hay sống quán pháp trên các pháp cả nội thân và ngoại thân. Hay vị ấy sống quán tánh sanh khởi trên các pháp, hay sống quán tánh diệt tận trên các pháp, hay sống quán tánh sanh diệt trên các pháp. ‘Có các pháp đây’, vị ấy an trú chánh niệm như vậy, với hy vọng hướng đến chánh trí, chánh niệm. Vị ấy sống không nương tựa, không chấp trước bất cứ cái gì ở trên đời. Này các tỳ khưu, như vậy vị tỳ khưu sống quán pháp trên các pháp đối với bốn Thánh đế.”

Phần về các Thánh Đế đã kết thúc.

Phần quán pháp đã kết thúc.

404. “Này các tỳ khưu, người nào tu tập bốn niệm xứ này như vậy trong bảy năm, một trong hai quả có thể được chờ đợi: hoặc là chứng đắc A-la-hán ngay trong hiện tại; hoặc nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất lai.”

“Này các tỳ khưu, hãy để bảy năm qua một bên. Này các tỳ khưu, người nào tu tập bốn niệm xứ này như vậy trong sáu năm... năm năm... bốn năm... ba năm... hai năm... một năm... Này các tỳ khưu, hãy để một năm qua một bên. Này các tỳ khưu, người nào tu tập bốn niệm xứ này như vậy trong bảy tháng, một trong hai quả có thể được chờ đợi: hoặc là chứng đắc A-la-hán ngay trong hiện tại; hoặc nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất lai.”

“Này các tỳ khưu, hãy để bảy tháng qua một bên. Này các tỳ khưu, người nào tu tập bốn niệm xứ này như vậy trong sáu tháng... năm tháng... bốn tháng... ba tháng... hai tháng... một tháng... nửa tháng... Này các tỳ khưu, hãy để nửa tháng qua một bên. Này các tỳ khưu, người nào tu tập bốn niệm xứ này như vậy trong bảy ngày, một trong hai quả có thể được chờ đợi: hoặc là chứng đắc A-la-hán ngay trong hiện tại; hoặc nếu còn hữu dư y, thì chứng quả Bất lai.”

405. “‘Này các tỳ khưu, đây là con đường độc nhất đưa đến sự thanh tịnh cho các chúng sanh, vượt qua sầu bi, diệt trừ khổ ưu, thành tựu chánh trí, chứng ngộ Niết-bàn, tức là bốn niệm xứ.’ Điều đã được nói như vậy, chính là do duyên này mà được nói đến.” Thế Tôn đã thuyết giảng như vậy. Các tỳ khưu ấy hoan hỷ, tín thọ lời Thế Tôn dạy.

Kinh Đại Niệm Xứ, kinh thứ chín, đã chấm dứt.