1. Kinh Verañja

11. Tôi nghe như vầy. Một thời, Thế Tôn trú ở Verañjā, dưới gốc cây nimba của Naḷeru. Bấy giờ, bà-la-môn Verañja đi đến chỗ Thế Tôn; sau khi đến, ông cùng Thế Tôn trao đổi lời chào hỏi thân thiện. Sau khi trao đổi những lời chào hỏi thân thiện và đáng ghi nhớ, ông ngồi xuống một bên. Ngồi xuống một bên, bà-la-môn Verañja bạch với Thế Tôn điều này:

“Thưa ngài Gotama, tôi có nghe điều này: ‘Sa-môn Gotama không đảnh lễ, không đứng dậy chào đón, cũng không mời ngồi các vị bà-la-môn già cả, trưởng thượng, lớn tuổi, đã đi hết cuộc đời, đã đến tuổi xế chiều.’ Thưa ngài Gotama, điều này quả đúng như vậy. Vì ngài Gotama không đảnh lễ, không đứng dậy chào đón, cũng không mời ngồi các vị bà-la-môn già cả, trưởng thượng, lớn tuổi, đã đi hết cuộc đời, đã đến tuổi xế chiều. Thưa ngài Gotama, điều này quả là không xứng đáng.” “Này bà-la-môn, trong thế giới cùng với chư thiên, Ma vương, và Phạm thiên, trong chúng sinh cùng với các sa-môn và bà-la-môn, cùng với chư thiên và loài người, Ta không thấy một ai mà Ta nên đảnh lễ, hoặc đứng dậy chào đón, hoặc mời ngồi. Vì này bà-la-môn, nếu Như Lai đảnh lễ, hoặc đứng dậy chào đón, hoặc mời ngồi một ai, đầu của người ấy sẽ vỡ tan.”

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama không có hương vị.’ Này Bà-la-môn, những hương vị của sắc, hương vị của thanh, hương vị của hương, hương vị của vị, hương vị của xúc, những thứ ấy đã được Như Lai từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không thể hiện hữu, không có bản chất sanh khởi trong tương lai. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama không có hương vị.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama không hưởng thụ.’ Này Bà-la-môn, những sự hưởng thụ sắc, sự hưởng thụ thanh, sự hưởng thụ hương, sự hưởng thụ vị, sự hưởng thụ xúc, những thứ ấy đã được Như Lai từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không thể hiện hữu, không có bản chất sanh khởi trong tương lai. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama không hưởng thụ.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người chủ trương không hành động.’ Này Bà-la-môn, Ta tuyên bố sự không hành động đối với thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành; Ta tuyên bố sự không hành động đối với nhiều loại pháp ác, bất thiện. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người chủ trương không hành động.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người chủ trương đoạn diệt.’ Này Bà-la-môn, Ta tuyên bố sự đoạn diệt tham, sân, si; Ta tuyên bố sự đoạn diệt nhiều loại pháp ác, bất thiện. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người chủ trương đoạn diệt.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người hay ghê tởm.’ Này Bà-la-môn, Ta ghê tởm thân ác hành, khẩu ác hành, ý ác hành; Ta ghê tởm sự thành tựu nhiều loại pháp ác, bất thiện. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người hay ghê tởm.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người chủ trương hủy diệt.’ Này Bà-la-môn, Ta thuyết Pháp vì sự điều phục tham, sân, si; Ta thuyết Pháp vì sự điều phục nhiều loại pháp ác, bất thiện. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người chủ trương hủy diệt.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người khổ hạnh.’ Này Bà-la-môn, Ta tuyên bố rằng các pháp ác, bất thiện là những thứ gây thiêu đốt. Này Bà-la-môn, người nào mà các pháp ác, bất thiện gây thiêu đốt đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không thể hiện hữu, không có bản chất sanh khởi trong tương lai, người ấy được Ta gọi là ‘người khổ hạnh.’ Này Bà-la-môn, đối với Như Lai, các pháp ác, bất thiện gây thiêu đốt đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không thể hiện hữu, không có bản chất sanh khởi trong tương lai. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama là người khổ hạnh.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

‘Này Bà-la-môn, thật sự có phương diện này, mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama không còn nhập thai.’ Này Bà-la-môn, người nào mà trong tương lai, sự nằm trong thai mẹ và sự tái sanh trong đời mới đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không thể hiện hữu, không có bản chất sanh khởi trong tương lai, người ấy được Ta gọi là ‘người không còn nhập thai.’ Này Bà-la-môn, đối với Như Lai, trong tương lai, sự nằm trong thai mẹ và sự tái sanh trong đời mới đã được từ bỏ, đã được cắt đứt tận gốc rễ, đã được làm cho như thân cây ta-la, đã được làm cho không thể hiện hữu, không có bản chất sanh khởi trong tương lai. Này Bà-la-môn, đây chính là phương diện mà nếu nói một cách đúng đắn theo phương diện ấy, người ta có thể nói rằng: ‘Sa-môn Gotama không còn nhập thai.’ Nhưng đó không phải là điều mà ông đang ám chỉ.’

Này Bà la môn, ví như gà mái có tám, mười, hay mười hai quả trứng. Những quả trứng ấy được gà mái khéo ấp, khéo sưởi ấm, khéo bảo quản. Trong số những con gà con ấy, con nào dùng đầu móng chân hay đầu mỏ mổ vỡ vỏ trứng trước tiên và chui ra an toàn, nó phải được gọi là gì – ‘con trưởng hay con út’?”. “Thưa Tôn giả Gotama, nó phải được gọi là con trưởng. Thưa Tôn giả Gotama, vì nó là con trưởng trong số chúng”.

Cũng vậy, này Bà la môn, đối với chúng sanh đang trong vô minh, như ở trong trứng, bị bao bọc, Ta là người duy nhất đã phá vỡ vỏ trứng vô minh, chứng ngộ Vô Thượng Chánh Đẳng Chánh Giác ngay trong thế gian này. Này Bà la môn, Ta là bậc trưởng thượng, bậc tối thắng của thế gian. Này Bà la môn, tinh tấn của Ta đã được khơi dậy, không thụt lùi; niệm được thiết lập, không quên lãng; thân được khinh an, không nóng nảy; tâm được định tĩnh, nhất tâm.

Này Bà la môn, Ta, ly dục, ly các pháp bất thiện, chứng và trú Thiền thứ nhất, một trạng thái hỷ lạc do ly dục sanh, có tầm có tứ. Diệt tầm và tứ, chứng và trú Thiền thứ hai, một trạng thái hỷ lạc do định sanh, nội tĩnh nhất tâm, không tầm không tứ. Ly hỷ, Ta trú xả, chánh niệm, tỉnh giác, thân cảm sự lạc thọ mà các bậc Thánh gọi là ‘xả niệm lạc trú’, chứng và trú Thiền thứ ba. Xả lạc, xả khổ, diệt hỷ ưu đã cảm thọ trước, chứng và trú Thiền thứ tư, không khổ không lạc, xả niệm thanh tịnh.

Với tâm định tĩnh, thanh tịnh, trong sáng, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, bất động như vậy, Ta hướng tâm đến Túc mạng minh. Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ, như một đời, hai đời, ba đời, bốn đời, năm đời, mười đời, hai mươi đời, ba mươi đời, bốn mươi đời, năm mươi đời, một trăm đời, một ngàn đời, một trăm ngàn đời, nhiều hoại kiếp, nhiều thành kiếp, nhiều thành hoại kiếp. Ta nhớ rằng: ‘Tại nơi kia, Ta có tên như thế này, dòng họ như thế này, dung sắc như thế này, ăn uống như thế này, thọ khổ lạc như thế này, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi chết ở nơi đó, Ta được sanh ra ở nơi kia. Tại đó, Ta cũng có tên như thế này, dòng họ như thế này, dung sắc như thế này, ăn uống như thế này, thọ khổ lạc như thế này, tuổi thọ đến mức như thế này. Sau khi chết ở nơi đó, Ta được sanh ra ở đây’. Như vậy, Ta nhớ lại nhiều đời sống quá khứ cùng với các hình thái và chi tiết.

Này Bà la môn, đó là minh thứ nhất Ta đã chứng được trong canh đầu của đêm; vô minh được diệt trừ, minh được sanh khởi; bóng tối được diệt trừ, ánh sáng được sanh khởi, cũng như đối với người sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần. Này Bà la môn, đó là sự phá vỡ lần thứ nhất của Ta, như con gà con phá vỡ vỏ trứng.

Với tâm định tĩnh, thanh tịnh, trong sáng, không cấu uế, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, bất động như vậy, Ta hướng tâm đến Thiên nhãn minh. Với thiên nhãn thuần tịnh, siêu nhân, Ta thấy các chúng sanh chết đi, sanh lại, hèn hạ, cao sang, xinh đẹp, xấu xí, may mắn, bất hạnh. Ta hiểu rõ rằng chúng sanh đi theo nghiệp của mình: ‘Thật vậy, những chúng sanh này đã làm các ác hạnh về thân, khẩu, ý, phỉ báng các bậc Thánh, có tà kiến, theo nghiệp tà kiến. Sau khi thân hoại mạng chung, họ sanh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục. Còn những chúng sanh này đã làm các thiện hạnh về thân, khẩu, ý, không phỉ báng các bậc Thánh, có chánh kiến, theo nghiệp chánh kiến. Sau khi thân hoại mạng chung, họ sanh vào cõi lành, thiên giới, trên đời này’. Như vậy, với thiên nhãn thuần tịnh, siêu nhân, Ta thấy các chúng sanh chết đi, sanh lại, hèn hạ, cao sang, xinh đẹp, xấu xí, may mắn, bất hạnh. Ta hiểu rõ chúng sanh đi theo nghiệp của mình.

Này Bà la môn, đó là minh thứ hai Ta đã chứng được trong canh giữa của đêm; vô minh được diệt trừ, minh được sanh khởi; bóng tối được diệt trừ, ánh sáng được sanh khởi, cũng như đối với người sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần. Này Bà la môn, đó là sự phá vỡ lần thứ hai của Ta, như con gà con phá vỡ vỏ trứng.

Với tâm định tĩnh như vậy, trong sạch, thanh tịnh, không tỳ vết, không phiền não, nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc, không dao động, Ta hướng tâm đến lậu tận trí. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là Khổ’. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là Khổ Tập’. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là Khổ Diệt’. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là con đường đưa đến Khổ Diệt’. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là các lậu hoặc’. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là sự tập khởi của các lậu hoặc’. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là sự đoạn diệt của các lậu hoặc’. Ta đã thắng tri như thật: ‘Đây là con đường đưa đến sự đoạn diệt của các lậu hoặc’. Đối với Ta, người biết như vậy, thấy như vậy, tâm đã giải thoát khỏi dục lậu, tâm đã giải thoát khỏi hữu lậu, tâm đã giải thoát khỏi vô minh lậu. Khi đã giải thoát, trí khởi lên: ‘Ta đã giải thoát’. Ta đã thắng tri: ‘Sanh đã tận, phạm hạnh đã thành, việc cần làm đã làm, không còn trở lui trạng thái này nữa’.

Này Bà-la-môn, vào canh cuối của đêm, minh thứ ba này đã được Ta chứng đắc; vô minh đã được đoạn trừ, minh đã sanh khởi; bóng tối đã được đoạn trừ, ánh sáng đã sanh khởi, như đối với người sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần. Này Bà-la-môn, đây là sự đột phá thứ ba của Ta, giống như gà con phá vỡ vỏ trứng.

Khi được nói như vậy, Bà-la-môn Verañja bạch với Thế Tôn lời này: ‘Tôn giả Gotama là bậc tối thượng! Tôn giả Gotama là bậc tối thắng! Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama! Thật vi diệu, thưa Tôn giả Gotama! Thưa Tôn giả Gotama, ví như người lật ngửa vật bị úp, hay mở ra vật bị che kín, hay chỉ đường cho người bị lạc, hay đem đèn dầu vào trong bóng tối để người có mắt có thể thấy các sắc; cũng vậy, Chánh pháp đã được Tôn giả Gotama trình bày bằng nhiều phương tiện. Con nay xin quy y Tôn giả Gotama, quy y Pháp và quy y Tỳ-khưu Tăng. Mong Tôn giả Gotama nhận con làm người cận sự nam, đã quy y kể từ hôm nay cho đến trọn đời.’ Kinh thứ nhất.